Ιστορικά Θέματα


Η Πάφος με τα μάτια αρχαίων συγγραφέων


Της Ελένης Παπαπέτρου
Αναδημοσίευση από τον "Φιλελεύθερο", www.phileleftheros.com.cy (29-07-2001)

 

Χάρτης της Πάφου, courtesy by paradise-jazz.comΗ Πάφος κάποτε ήταν μακρινή χώρα και οι Πάφιοι, ή Παφίτες, ήσαν, όπως το απαιτούσε η κυπριακή νοοτροπία, ξένοι. Πριν αρκετά σχετικά χρόνια, ένας φιλέλληνας Γάλλος καθηγητής αρχαιολογίας στο Παρίσι, καλός γνώστης του ελληνικού πολιτισμού και κοινωνίας, διερωτήθηκε πώς είναι δυνατόν οι Έλληνες να ονομάζονται μεταξύ τους ξένοι (η καθιερωμένη φράση "ήλθαν ξένοι"), έστω και από το γειτονικό χωριό. Οι Έλληνες Κύπριοι, από τα αρχαία χρόνια, παρά το γενικό αίσθημα εθνικής ενότητας που τους χαρακτήριζε, όπως φαίνεται στις δύσκολες περιστάσεις, αποτελούσαν, κατά τ' άλλα, κλειστές κοινωνίες, κυρίως κάθε επαρχία. Με τέτοιο τρόπο και η Πάφος, σχεδόν απομονωμένη, όπως το απαιτούσε η γεωγραφική της θέση, ανέπτυξε από την αρχαιότητα τον δικό της πολιτισμό με τοπική διάλεκτο.

Αυτοκρατορική εύνοια

Η Πάφος γνώρισε αξιόλογο πολιτισμό κατά την Ρωμαϊκή Εποχή και έτυχε αυτοκρατορικής εύνοιας. Παίρνει τον τίτλο της μητροπόλεως και αναγνωρίζεται ως θρησκευτικό κέντρο, με επίκεντρο το ναό της Αφροδίτης. Η πολυτέλεια της πόλης φαίνεται από τα αξιόλογα οικοδομήματα της ιδιωτικής αρχιτεκτονικής, όπως είναι η έπαυλη του Διόνυσου, του 3ου αιώνα μ.Χ., της οποίας το ψηφιδωτό δάπεδο χαρίζει μια σπάνια ομορφιά αρμονίας χρωμάτων και επίλεκτης εικονογραφίας, βασισμένη στην ελληνική μυθολογία.

Η Πάφος, εκτός από τις πλούσιες αρχαιότητές της, κατασπαρμένες από τη μια άκρη στην άλλη, χαρίζει στον περιηγητή πανέμορφες εικόνες φυσικού τοπίου, απέραντου και γραφικότατου. Σειρά από μικρά χωριουδάκια ξεκινούν από την πόλη προς τα βόρεια και αφήνουν έκπληκτο τον ταξιδιώτη με τη φυσική τους ομορφιά.

Πέτρα του ΡωμιούΠριν πάμε πίσω στους αιώνες, ας παραμείνουμε λίγο στην Πάφο του σήμερα. Μερικές δεκαετίες πριν, ή μάλλον στις αρχές του 20ου αιώνα, για να ταξιδεύσει κανείς στην Πάφου, έπαιρνε ένα μικρό παραλιακό και γραφικότατο δρόμο που ξεδιψούσε το μάτι του ταξιδιώτη από το κάλλος του φυσικού τοπίου, την παρθένο φύση, μεταξύ βραχώδη τοπίου και μικρών χαριτωμένων κοιλάδων, κάποτε ήπιων κάποτε άγριων. Κοπάδια αιγών, κυπριακών αιγών, μικρόσωμων με μικρά αυτιά, ταχύτατες και ευέλικτες, διακοσμούσαν το τοπίο, ως να ήταν ένας από τους καλύτερους πίνακες. Το ταξίδι με τα πόδια, ή καλύτερα με τον πιστό φίλο, τον όνο (ή διαφορετικά το γαϊδούρι) ή αργότερα με αυτοκίνητο, διαρκούσε μερικές μέρες. Έβρισκε ο άνθρωπος φιλοξενία στα μικρά καταφύγια, τις μάντρες, όπου δεχόταν την παφίτικη φιλοξενία με το μυρωδάτο γάλα της ελεύθερης βοσκής και το κυπριακό τυρί, μοναδικό στο είδος του. Ο παραλιακός δρόμος δεν στερούσε ούτε ιστορίας ούτε αρχαιολογίας.

Κάτω ΠάφοςΓια τους κατοίκους της βόρειας πλευράς του Τροόδους, που θέλουν να φθάσουν μέχρι την Πάφο, επιφυλάσσεται ταξίδι εξερεύνησης, ανακάλυψης, γεωλογίας και αρχαιολογίας μέσω της πανάρχαιας κοιλάδας του Διαρίζου. Ο ποταμός με τις πολυπληθείς διακλαδώσεις του κυλά μέσα από δασώδη βλάστηση, βαθύσκια, σε θαυμάσια χαράδρα, παράλληλη με χωματόδρομο. Κατά μήκος της κοιλάδας συναντά κανείς τα χωριά Αρμίνου, Φιλούσα, Κιδάσι, Πραστειό, Άγιος Γεώργιος, Μαμώνια, Φασούλα, Σουσκιού, και ο δρόμος, εφόσον απομακρύνεται από τον ποταμό, κατευθύνεται προς την Νικόκλεια και ενώνεται με τον κύριο νότιο δρόμο στην περιοχή των Μανδριών.

Η κοιλάδα του Διαρίζου, κατοικημένη από τη Νεολιθική και τη Χαλκολιθική εποχή, έδωσε τα πρώτα αριστουργηματικά έργα γλυπτικής. Αυτά προέρχονται από τη νεκρόπολη της Σουσκιού, που δεσπόζει απόκρημνης όχθης του ποταμού. Τα εκλεκτά κτερίσματα περιλαμβάνουν τα εξαίρετα μικρά σταυρόσχημα ειδώλια από στεατίτη, γυναικεία περιδέραια κατασκευασμένα από του ιδίου τύπου ειδώλια σε συνδυασμό με βεντάλια και ζωόμορφα στεάτινα περίαπτα. Μοναδικό στο είδος του είναι το μικροτεχνικό χάλκινο κόσμημα με εγχάρακτη γραμμική διακόσμηση. Είναι το δεύτερο χάλκινο αντικείμενο που ανακαλύφθηκε στην ιστορία του αρχαίου κυπριακού πολιτισμού, μετά από το χάλκινο κοπίδι της Ερήμης, που αποτελούν ένδειξη της χρήσης χαλκού και μεταλλουργίας από την 4η χιλ. π.Χ. Η περιοχή της Σουσκιού στην αρχαιότητα ανήκε στο βασίλειο της Πάφου, ενώ κατά τον Μεσαίωνα υπήρξε φέουδο. Την αναφέρει ο ντε Μας Λατρί ως Sussu, η οποία, ως βασιλικό κτήμα την περίοδο των Λουζινιανών και ως κρατικό την Ενετική περίοδο, κατασχέθηκε από τους Τούρκους το 1571.

Κούκλια, courtesy from www.exclusively-cyprus.comΕπιστρέφοντας στο νεόκτιστο, σύγχρονο και ταχύ, νότιο δρόμο, μετά τα καταγάλανα νερά που έδωσαν τη γέννηση στην Αφροδίτη, είναι η Παλαίπαφος, που σήμερα ονομάζεται Κούκλια. Κατά το αρχαίο κείμενο του Στράβωνα, η Παλαίπαφος βρίσκεται δέκα στάδια (ένα στάδιο είναι 185μ.) από την θάλασσα, έχοντας πρόσορμο το άκρο Ζεφύριο και αρχαίο ιερό της Παφίας Αφροδίτης. Λιμάνι και ιερό Άλσος είχε και η Αρσινόη των Πτολεμαίων. Στην αρχή, όταν ιδρύθηκε η πόλη, ονομάσθηκε Πάφος, αλλά όταν ανηγέρθει στα βορειοδυτικά αυτής νέα πόλη, η Νέα Πάφος, μετονομάσθηκε από τους συγγραφείς Παλαίπαφος ή Πάφος Παλαιά. Το τι φαίνεται να ενδιέφερε τους αρχαίους Έλληνες και Ρωμαίους συγγραφείς στην Παλαίπαφο είναι το ιερό της θεάς Αφροδίτης. Ήταν κτισμένο πάνω σε λόφο που σήμερα είναι κατάσπαρτος από αρχαιότητες. Οι ξένοι, από άλλες χώρες, που ερχόντουσαν για επίσκεψη στο ναό της θεάς, προσορμίζονταν στο μικρό φυσικό λιμάνι, το οποίο φαίνεται μόνο αυτοί χρησιμοποιούσαν.

Η αρχαιότερη αναφορά για τον ναό της Αφροδίτης γίνεται από τον Όμηρο στην Οδύσσεια.

Τα ίδια λέγει εις τον Ύμνο προς την Αφροδίτη, ότι η χρυσοστέφανη, η όμορφη θεά, γεννήθηκε από τον αφρό της θάλασσας και ο Ζέφυρος πάνω σε κύμα αλαφρό την έσπρωξε κοντά στην Κύπρο. Τη δέχτηκαν χαρούμενα οι χρυσοφορούσες ώρες, όπου την έντυσαν με λαμπρά ρούχα, της τοποθέτησαν στο κεφάλι χρυσό στέμμα, σκουλαρίκια από ορείχαλκο και χρυσό και τον απαλό της λαιμό στόλισαν με χρυσό περιδέραιο.

O Βιργίλιος, στο παθητικό και γλαφυρό του ύφος αναφέρει ότι στο ναό υπήρχε όχι ένας, αλλά εκατό βωμοί.

Παλαίπαφος, Ιερό της Αφροδίτης, Κούκλια (from www.imagesofcyprus.com)Ο Ηρόδοτος ονομάζει την Παφία Αφροδίτη, Ουρανία, και την συσχετίζει με θεότητα από την παλαιστινιακή πόλη Ασκαλών, ενώ ο Παυσανίας βλέπει στη θεότητα αυτή ασσυριακή καταγωγή ("πρώτοις δε ανθρώπων Ασσυρίοις κατέστη σέβεσθαι την Ουρανίαν, μετά δε Ασσυρίους Κυπρίων Παφίοις και Φοινίκων τοις Ασκάλωνα έχουσιν εν τη Παλαιστίνη"). Ο ναός, κατά τη μυθολογία, ιδρύθηκε από το βασιλιά Αέριο ή τον Κινύρα. Το σχήμα του ναού αποδίδεται σε νομίσματα που κόπηκαν στην Κύπρο μετά την καταστροφή του από το σεισμό της εποχής του Αυγούστου και την ανοικοδόμηση του το 15 π.Χ. Αντίγραφο του σχήματος αυτού βρέθηκε σε χρυσή πλάκα κατά τη διάρκεια των ανασκαφών στις Μυκήνες, από τον Ε. Σλήμαν. Και στις δύο περιπτώσεις, τόσο στα νομίσματα όσο και στην χρυσή πλάκα των Μυκηνών, το σχήμα παρέμεινε το ίδιο χωρίς καμιά διαφοροποίηση. Ορισμένοι λέγουν ότι ο περίφημος αυτός ναός της Αφροδίτης έμοιαζε με τον ναό του Σολομώντος στα Ιεροσόλυμα και με αυτό της Βύβλου στη Φοινίκη. Άλλοι ιστορικοί συσχετίζουν την ομοιότητα αυτή με επιδράσεις μεταξύ λαών που προέκυπταν από τις στενές εμπορικές σχέσεις που επικρατούσαν την αρχαία εκείνη εποχή. Η νέα οικοδόμηση του ναού την Ρωμαϊκή εποχή θα πρέπει να έγινε από Έλληνες αρχιτέκτονες, όπως το δηλώνουν τα κύρια αρχιτεκτονικά στοιχεία που έχουν παραλληλισμό στο ναό της Δήμητρας στην Ελευσίνα και στα ανάκτορα της Τίρυνθας και των Μυκηνών.

Μουσείο Παλαίπαφου, courtesy by kypros.orgΟ Παυσανίας αποδίδει την οικοδόμηση του ιερού της θεάς στον Αγαπήνορα, τον βασιλιά της Τεγέας στην Αρκαδία, ο οποίος, επιστρέφοντας από τον Τρωικό πόλεμο, η τρικυμιώδης θάλασσα τον οδήγησε στις δυτικές ακτές της Κύπρου, όπου ίδρυσε την Πάφο. Δεν μπορεί να αγνοηθεί η μυθολογική παράδοση, η οποία θέλει τον περίφημο βασιλιά Κινύρα ως ιδρυτή του πρώτου ιερού της Αφροδίτης. Οι αρχαιολογικές μαρτυρίες τοποθετούν την κτίση του ιερού στα τέλη του 13ου αι. π.Χ., που συμπίπτει με την δεύτερη άφιξη και εγκατάσταση των Αχαιών Ελλήνων στην Κύπρο.

Το οικοδομικό σύμπλεγμα του ιερού περιλαμβάνει μια μεγάλη υπαίθρια τετράγωνη αυλή, πλαισιωμένη από δυο ορθογώνιες στοές στις δυο πλευρές και τέσσερα δωμάτια χωρισμένα μεταξύ τους από μια ευρύχωρη είσοδο. Το σχήμα αυτό, όπως προέκυψε από τις αρχαιολογικές ανασκαφές δεν ταυτίζεται με τις απεικονίσεις των νομισμάτων των Ρωμαϊκών αυτοκρατορικών χρόνων. Τα ορειχάλκινα νομίσματα της εποχής του Αυγούστου και του Τραϊανού παριστάνουν το ιερό να αποτελείται από μια υπαίθρια αυλή περιτριγυρισμένη από τοίχο, που καταλήγει σε τριμερή λατρευτικό χώρο, με το συμβολικό είδωλο της θεάς στο κέντρο. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως τον κωνικό λίθο από σκληρό γκριζόμαυρο ανδεσίτη, που εκτίθεται σήμερα στο κυπριακό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Από τα αρχαία κείμενα φαίνεται ότι στην Παλαίπαφο υπήρχε μαντείο, ο δε άρχοντας του μαντείου λεγόταν μαντιάρχης. Οι ιερείς του ναού κατάγονταν από τον Κινύρα, όπως το λέγει ο σχολιαστής του Πινδάρου "έγινε ο Κινύρας βασιλιάς των Κυπρίων και ιερέας της Κύπριας Αφροδίτης, εφόσον στην Κύπρο οι Κινυράδες ήσαν οι ιερείς της θεάς". Το ίδιο μαρτυρεί και ο Ησύχιος, ενώ κατά τον Κλημέντα τον Αλεξανδρέα, ο Κινύρας και οι απόγονοι του τάφηκαν στον ίδιο το ναό.

Λουτρά της Αφροδίτης, Πάφος, courtesy from www.imagesofcyprus.com Ο ναός, κατά τον Τάκιτο, ήταν πλουσιότατος από τα αναθήματα βασιλέων και άλλων πλούσιων ανθρώπων. Τα ίδια δηλώνει και ο Παυσανίας σε σύγκριση μεταξύ του ναού της Αφροδίτης της Ερυκίνης στην Σικελία και του ιερού της Πάφου, για το οποίο λέγει "αγιώτατον τε εκ παλαιοτάτου και ουκ αποδέον πλούτου του ιερού του εν Πάφω".

Σπουδαιότατο ήταν το άγαλμα της θεάς, του οποίου το σχήμα απεικονίζεται στα νομίσματα τα πιο πάνω αναφερόμενα. Είχε σχήμα κώνου και όχι ανθρώπινη μορφή, από λευκό μάρμαρο (λάθος θα αναφέρει ο συγγραφέας, γιατί οι ανασκαφές ανεκάλυψαν τον κωνικό λίθο από γκριζόμαυρο ανδεσίτη) και όπως το δηλώνει ο Ευστάθιος ήταν τοποθετημένο σε υπαίθρια αυλή, καλυμμένη μάλλον από ξύλινη στέγη.

Τους πανηγυρικούς εορτασμούς τους διηγείται ο Στράβωνας: "Είναι η Πάφος κτίσμα του Αγαπήνορα, έχει δε λιμάνι και ιερά, ωραία κατασκευασμένα. Απέχει δε από την Παλαίπαφο εξήντα στάδια. Και πανηγυρίζουν μέσω της οδού αυτής κάθε χρόνο προς την Παλαίπαφο, άνδρες μαζί με γυναίκες και από τις άλλες πόλεις συναντώνται εδώ".

Ερείπια του Ναού της ΑφροδίτηςΑρχαία κείμενα επιβεβαιώνουν την άφιξη της θεάς Αφροδίτης από την θάλασσα. Οι ίδιοι οι Πάφιοι το μαρτυρούν, ενώ ο Τάκιτος λέγει ότι η θεά, φθάνοντας από την θάλασσα, προσορμίστηκε στην περιοχή αυτή, όπου και συνελήφθη από τους κατοίκους. Πιο ποιητικά, ο Λουκανός περιγραφεί την γέννηση της θεάς από την θάλασσα.

Κατά την περίοδο των εορτασμών, η πομπή, που αποτελείτο από άνδρες και γυναίκες, ξεκινούσε από την Νέα Πάφο και έφθανε στην Παλαίπαφο για τις θυσίες στην πολιούχο θεά της Κύπρου.

Ο Απολλόδωρος αναφέρει τον Κινύρα ως ιδρυτή της Πάφου. "Κινύρας εν Κύπρω παραγενόμενος συν λαώ έκτισε Πάφον". Ο δε Λουτάτιος, θεωρεί τον γιο του Κινύρα, Πάφο, ως οικιστή της πόλης, όπως και το προδίδει το όνομα. Ομως, κατά τον Ισίδωρο, την Πάφο έκτισε ο Πάφος, ο γιος του Τυφώνος.

ΑφροδίτηΗ Παλαίπαφος ήταν πλούσια σε νερά, έτσι ο Αλκμάνας την αποκαλεί περίρρυτο. "Κύπρον ιμερτάν λιποίσα και Πάφον περίρρυτον". Η περιοχή της Παλάιπαφου που ποτιζόταν από τον ποταμό Βωκάρο, είναι ευφορότατη, παράγοντας άφθονο βαμβάκι, σησάμι και κάνναβη.

Την εποχή των Λουζινιανών η περιοχή θα ήταν πλούσιο φέουδο. Στην κορυφή λόφου ήταν κτισμένο το παλάτι των Λουζινιανών, από το οποίο τον 19ο αιώνα διασώζετο μόνο ο γοτθικός ναός και είχε μεταβληθεί σε σταύλο καμήλων και άλλων ζώων από τους Τούρκους. Σήμερα το σύνολο αυτό έχει επιδιορθωθεί και αποτελεί ένα από τα ομορφότερα μεσαιωνικά κτίρια της Κύπρου.

Ο Δίωνας ο Κάσιος, ο Σενέκας, ακόμα και οι Σιβυλλικοί Χρησμοί, είπαν και προείπαν για το σεισμό που κατέστρεψε την Πάφο, όπως και την Σαλαμίνα, την εποχή του Αυγούστου, ο οποίος χάρισε χρήματα στους παθόντες Πάφιους και η πόλη μετονομάσθη Αυγούστα προς τιμή του.

Αφήνοντας την Παλαίπαφο προς τη Νέα Πάφο, συναντά κανείς τον ποταμό Βώκαρο, γνωστό σήμερα ως Διάριζο, κοντά στα Μανδριά και πιο πέρα προς τα βορειοδυτικά, μικρότερο χωριό, την Τίμη. Απέναντι των Μανδριών είναι το άκρο της Καθαρής, πιθανόν η Ζεφυρία του Στράβωνα. Στην περιοχή, όπως φαίνεται από το κείμενο του αρχαίου γεωγράφου, υπήρξε η πόλη της Αρσινόης, μια από τις τρεις που ιδρύθηκαν στην Κύπρο με την ονομασία αυτή, προς τιμή της Αρσινόης Β΄ της Φιλάδελφου.

Όχι μακριά από την θάλασσα είναι η Ιεροκηπίς, ή Ιερός Κήπος, σήμερα Γεροσκήπου. Κατά τον Πτολεμαίο καλείτο άκρο Ζεφύριο και Νέα Πάφος. Εδώ ήταν οι ιεροί κήποι της θεάς Αφροδίτης, με κάθε είδους πλούσια βλάστηση και λουλούδια, σπάνια φυτά και δένδρα.

Μεταξύ της Τίμης και της Νέας Πάφου είναι η Αχέλια ή Αρσέλια, που έδωσε το όνομα στον πλησίον ποταμό Ασελίας. Η περιοχή ποτιζόμενη από τον ποταμό αυτό και άλλες πηγές είναι κατάφυτος από πορτοκαλιές, λεμονιές, και όλα τα είδη των δένδρων ικανά να δημιουργήσουν έναν πανοραμικό παράδεισο.


Αρχή σελίδας

Ελένη Παπαπέτρου
Copyright Ιούλιος 2001 ©

Τελευταία ενημέρωση: 15/04/2006
Ιστορικά Θέματα
Copyright 2001© - Δ. τόπος ΑΡΚΑΔΙΑ