1. ΟΙ ΑΡΚΑΔΕΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ

Στα πλαίσια του μεγάλου προϊστορικού αποικισμού των Αρκάδων τοποθετείται και η εγκατάστασή τους στην Κύπρο. Μάρτυρες και πηγές αυτού του αποικισμού είναι ο Όμηρος, ο Παυσανίας, ο Στράβωνας, τα σημαντικότατα αρχαιολογικά ευρήματα και τελευταίο αλλά καθόλου λιγότερο σημαντικό η Αρκαδοκυπριακή διάλεκτος.

Το τόσο εύφορο νησί δεν θα μπορούσε παρά να τραβήξει το ενδιαφέρον των Αρκάδων, ενός κατ'εξοχήν "πλανητικού" λαού. Όμως οι πρώτες μαρτυρίες μιλούν για ένα τυχαίο - συγκυριακό γεγονός σαν αρχή και αιτία αυτής της εγκατάστασης.

Ο Όμηρος στην Ιλιάδα στην αναφορά του στις ελληνικές δυνάμεις που συγκεντρώθηκαν στην Αυλίδα για να πάρουν μέρος στην εκστρατεία της Τροίας αναφέρει τους Αρκάδες με αρχηγό τους τον βασιλιά της Τεγέας Αγαπήνορα να ξεκινούν με εξήντα καράβια. καράβια που εξασφάλισε για τους "βαλανηφάγους" άριστους πολεμιστές, αλλά άπειρους από τη θάλασσα, ο Αγαμέμνονας . Aς μη ξεχνάμε ότι η Αρκαδία την αρχαία εποχή δεν είχε διέξοδο στη θάλασσα, όπως και ο Όμηρος αναφέρει στην Ιλιάδα, (Β, 603-614).

Όταν τελείωσε ο πόλεμος, οι Αρκάδες μπήκαν στα καράβια και πήραν το δρόμο της επιστροφής για την πατρίδα. Κοντά στην Κύπρο μεγάλη φουρτούνα τους ανάγκασε να αράξουν στις Κυπριακές ακτές και άρχισε πια η μόνιμη εγκατάστασή τους.

Με το συγκυριακό και τυχαίο χαρακτήρα της εγκατάστασης συμφωνεί και ο Παυσανίας. πρέπει όμως να τονίσουμε και το μη προσωρινό, γιατί ποιος κτίζει πόλεις και ναούς όταν πρώτο του μέλημα είναι να φύγει; Κι ακόμη υποδηλώνεται η ύπαρξη φιλικού περιβάλλοντος και εγκάρδιες επαφές με το ντόπιο πληθυσμό, βασικοί παράγοντες για δημιουργία. Το προηγούμενο ενισχύει και η γνώμη στον κύκλο των ειδικών ότι από πολύ παλιότερα είχαν εγκατασταθεί στην Κύπρο οι Αρκάδες, σαν έμποροι, μετανάστες και αποικιστές. Οι νέοι του Αγαπήνορα, μαζί με τους παλιούς, ανακατεύτηκαν με τους γηγενείς και έπλασαν μια δυναμική και δημιουργική φυλή. Μετέφεραν συνήθειες, έθιμα, γνώσεις, Τέχνες και τέχνες που ανακατεύτηκαν με τις κυπριακές και τεχνούργησαν ένα λαμπρό πολιτισμό, τον Αρκαδοκυπριακό.

Στην Κύπρο ο Αγαπήνορας ίδρυσε την Πάφο και στην Παλαίπαφο ιερό της Αφροδίτης. Η κόρη του η Λαοδίκη, μετά από χρόνια έστειλε πέπλο στην Αλέα Αθηνά της Τεγέας και εκεί ίδρυσε ναό της Αφροδίτης της Παφίας, κάτι που αποδεικνύει τους δεσμούς της αποικίας με τη μητρόπολη. H μαρτυρία του Παυσανία για τον αποικισμό αυτό είναι σαφής:

"...Και Πάφου τε Αγαπήνωρ εγένετο οικιστής και της Αφροδίτης κατασκευάσατο εν Παλαίπαφω ιερόν...". (Παυσανίας, "Αρκαδικά", βιβλίο 8, κεφ.5, §§ 2-4 ),

ενώ για την εγκατάσταση των Αρκάδων στην Κύπρο κάνει λόγο και ο Στράβων ( Strabo, Lib. XIV, κεφ. ΣΤ', § 3).

Δεν είναι μόνο τα κείμενα που μας μιλούν γι'αυτόν τον αποικισμό. Αψευδείς μάρτυρες είναι τα αρχαιολογικά ευρήματα. Η αρχαιολογική σκαπάνη στην αρχαία πόλη Έγκωμη της επαρχίας Αμμοχώστου έφερε στο φως ισχυρά τείχη, δρόμους, σπίτια, δημόσια κτίρια, βωμούς και χιλιάδες αντικείμενα τέχνης που αποδεικνύουν περίτρανα το ρίζωμα των Αρκάδων σ'αυτόν τον τόπο.

Από τα παραπάνω θα πρέπει να ξεχωρίσουμε δυο χάλκινα αγάλματα. Το ένα παρασταίνει τον αρκαδικό θεό Απόλλωνα, τον λεγόμενο Κεραιάτη. Πέρα από την υψηλή τέχνη που το χαρακτηρίζει, θα πρέπει να τονίσουμε ότι στο κεφάλι του έχει κέρατα, όπως ακριβώς συνέβαινε και στην Αρκαδία. Το δεύτερο, από χαλκό κι αυτό παρασταίνει ένα θεό με γένια και κέρατα. Ο αρκαδικός θεός Παν ; Τότε γιατί κρατάει ασπίδα και ακόντιο ; Μα επειδή έχουμε δείγμα όχι μεταφοράς-αντιγραφής, αλλά απτό συγκερασμό αρκαδοκυπριακής συνεργασίας.

Τα παραπάνω είναι χαρακτηριστικά αλλά όχι μοναδικά δείγματα της αρκαδικής παρουσίας στην Κύπρο. Πολυάριθμα ευρήματα σε πολλές κυπριακές τοποθεσίες μιλούν για την ύπαρξη πολλών και ισχυρών αρκάδων στην Μεγαλόνησο από το 14ο αιώνα π.Χ. και μετά.

Όμως εκείνο πού έχει το μεγαλύτερο βάρος στον αβρό και καρποφόρο εναγκαλισμό Αρκαδίας και Κύπρου, είναι η γλώσσα. Η ξεχωριστή εκείνη αρχαία κυπριακή γλώσσα πού σύμφωνα με το χαρακτηρισμό των ειδικών λέγεται Αρκαδοκυπριακή Διάλεκτος. Δεν ήταν μόνο προφορική αυτή η διάλεκτος, αλλά και γραπτή. Οι Κύπριοι είχαν δική τους γραφή. Είναι διαφορετική από την μινωική και λέγεται "συλλαβική κυπριακή γραφή". Οι ειδικοί επιστήμονες τοποθετούν την ακμή και χρήση της, γύρω στα 1.500 π.Χ., αλλά δεν κατάφεραν ακόμη να την αποκρυπτογραφήσουν, παρά τις έντονες προσπάθειες τους. Τα σύμβολα της αποτελούνται από ευθείες και καμπύλες γραμμές (γραμμική γραφή) και τα βρήκαν χαραγμένα σε πήλινες πινακίδες ή ζωγραφισμένα επάνω σε αγγεία. Αργότερα, τα χάραζαν επάνω σε φύλλα χαλκού. Επιφάνειες σαν αυτές, με τέτοια γραφή, βρέθηκαν πολλές στην Παλαίπαφο, στο Κίτιο, στην Έγκωμη και αλλού. Τα ονόματα των πόλεων μας θυμίζουν αρκαδικές εγκαταστάσεις κι αρκαδικές πολύπλευρες εξάρσεις.

Ειδικά στην πόλη Έγκωμη, βρέθηκε ένας πήλινος κύλινδρος γραμμένος σ' ολόκληρη την επιφάνεια με σύμβολα μεταγενέστερης εποχής (γύρω στα 1.200 π.Χ.). Εκατό χρόνια αργότερα, γύρω στα 1100 π.Χ., παρουσιάστηκαν αρκετά εργαλεία χάλκινα, με χαραγμένες επάνω τους διάφορες επιγραφές, όπως χάλκινα πιάτα, γεωργικά ή ξυλουργικά χάλκινα αντικείμενα, ραβδιά, εξαρτήματα αργαλειού και χάλκινα νομίσματα (τάλαντα). Φαίνεται πώς η μόρφωση είχε αναπτυχθεί τόσο πολύ, ώστε οι τεχνίτες ήξεραν να γράφουν και οι άνθρωποι του λάου να διαβάζουν. Τα αντικείμενα αυτά, ήσαν για τις πλατειές λαϊκές τάξεις και όχι για τους παλατιανούς, τους άρχοντας και το Ιερατείο. Επομένως η μόρφωση θα είχε ευρύτερη διάδοση.

Αυτός ο τρόπος γραφής με τα γραμμικά σύμβολα, κράτησε ως τον τέταρτο προχριστιανικό αιώνα. Από τότε κι υστέρα άρχισε να υποχωρεί και να παίρνει τη θέση του σιγά-σιγά, ο γνωστός ελληνικός τρόπος γραφής της εποχής εκείνης.

Σύμφωνα με μια ισχυρή άποψη των ειδικών, η αρχαία κυπριακή γραφή διαμορφώθηκε απ' τις αμοιβαίες επιδράσεις Αρκάδων και Κυπρίων. Γι' αυτό και την ονόμασαν Αρκαδοκυπριακή. Μέχρι τώρα, οι επιστήμονες, κατάφεραν να ταξινομήσουν εβδομηνταέξι γραφικά στοιχεία (γράμματα) και πέντε αριθμούς. Ας ελπίσουμε ότι σύντομα θα γίνει η αποκρυπτογράφηση και θα στερεωθεί αδιάσειστα η ωραία θεωρία.