Aργύρης Πετρονώτης †
τ.α. Καθηγητής Ιστορίας Αρχιτεκτονικής Α. Π. Θ.

Tέσσερις είναι οι αρχαίες υπεραστικές οδοί που αναφέρονται από τον Παυσανία στην περιγραφή της Τεγέας, σχετιζόμενες μ' αυτήν την πόλη. Μια Πέμπτη μνημονεύεται από τον ίδιο αλλού.

1) Η οδός από το Παλλάντιον και την Μεγάλην Πόλιν (Μεγαλόπολη), από οπόυ ήρθε ο Παυσανίας (VIII 44,1&5).
2) Η προς τα λακωνικά σύνορα και την Σπάρτη (VIII 53,11).
3) "H δε ευθεία (η) επί Θυρέαν τε και κώμας τας εν τη Θυρεάτιδι εκ Τεγέας..." είναι ο δρόμος που κατεβαίνει στο Άστρος(VIII 54,9).
4) "Η δε Άργος εκ Τεγέας οχήματι(ή οχήμασι) επιτηδειοτάτη και τα μάλιστα έστι λεωφόρος" (VIII 54,5).
5) Ο Παυσανίας σε άλλο σημείο των Αρκαδικών του, στην περιγραφή της Μαντινείας, προσθέτει και μια Πέμπτη αρχαίαν οδόν, μάλιστα και αυτήν λεωφόρον, που οδηγεί στην Τεγέα (VIII 10,1&11,1&4). Γνωρίζουμε με ακρίβεια το σημείο εκκίνησής του από τα σωζόμενα τείχη της Μαντινείας.

Ο καθορισμός, εννοείται ο ακριβέστατος καθορισμός, των θέσεων που οι δρόμοι εισδύουν στην πόλη της Τεγέας εξαρτάται από τη γνώση της διαδρομής των τειχών της. Και αυτήν δεν την κατέχουμε, Οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει με βεβαιότητα τρία σημεία της και ένα τέταρτο αβέβαιο (χάρτης). Έτσι ο καθορισμός των θέσεων σύνδεσης των οδών αυτών με την Τεγέα θα γίνει με βάση κατάλοιπα παραδοσιακών σχετικά παράλληλων δρόμων.

Ενώ αγνοούμε τις θέσεις των πυλών στα τείχη της Τεγέας που σχετίζονται με τις παραπάνω αρχαίες οδούς, είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε καλά ή ικανοποιητικά επεκτάσεις των οδών αυτών στον περίγυρο της Τεγεάτιδος.

1) Της οδού της Μεγάλης Πόλεως ιχνηλατήσαμε προσωπικά κατάλοιπά της στο "Καλογερικό" μεταξύ Παλλαντίου-Ασέας.
2) Της προς Σπάρτην οδού δεν έχουμε λείψανα, αλλά η εν γένει διαδρομή μπορεί να χαραχτει κατα προσέγγιση.
3) Της προς Θυρέαν ιχνηλατήσαμε αρχαίες αμαξοτροχιές στη διάβαση από την Τεγέα προς τη λεκάνη του "Ξεριά", παραποτάμου του "Τάνου".
4) Την λεωφόρον προς Άργος είμαστε σε θέση να χαράξουμε από τον "Γύρο" γύρω από το Μουχλί.

Σημειώνεται τώρα ότι σήμερα κατέχουμε πολύ περισσότερα στοιχεία από όσα αντλούμε από τον Παυσανία: Σχεδόν παράλληλα με την λεωφόρον του Παυσανία προς Άργος γνωρίζουμε άλλες τρεις διαδρομές: δύο κύριες και μία τρίτη βοηθητική. Πρόκειται:

α1)Για τον βατό, όχι αμαξιτό δρόμο που περνάει από τη "Σκάλα του Μπέη" νότια από το Μουχλί.
α2)Τον αμαξιτό που έχει αφήσει ίχνη αμαξοτροχιών από το πέρασμα της Αγίας Παρθένας. Η διαδρομή αυτή εμπλουτίζεται και με άλλους δυο βατούς παράλληλους δρόμους.
α3)Τον δρόμο παρακλάδι της οδού Θυρέας που ανεβαίνει στον αυχένα της Μάσκλινας (σημ. Ελαιοχωρίου), από όπου διέρχεται και η σιδηροδρομική γραμμή.

Η λεωφόρος από Μαντίνειαν προς Τεγέαν δεν έχει αφήσει ίχνη της αρχαία, καθώς περνούσε μέσα από γεώδη πεδία. Ερμηνεύοντας δε το χωρίον του Παυσανία (VIII 11,4) "Κατά τούτο ή τε οδός μάλιστα στενή γίνεται", υποθέτω ότι η έως το μέρος αυτό στα ανατολικά του "Μύτικα" μαντινειακή λεωφόρος, όχι μόνο θα στένευε, αλλα και θα υποβαθμιζόταν κατασκευαστικά. Μελετώντας τους χάρτες 1:50000 της ΓΥΣ (φύλλα "Τρίπολις" & "Κολλίναι") έχουμε τη δυνατότητα να επιλέξουμε παλιό αγροτικό καρροποίητο δρόμο και να τον ταυτίσουμε με την αρχαία οδό Μαντινείας-Τεγέας.

Πρόσφατα ιχνηλατήθηκε από συνεργάτες του και από τον γράφοντα δευτερεύουσα αρχαία αμαξιτή οδός που συνέδεε την Μαντίνειαν με τη Τεγέαν. Αυτή ξεκινώντας από την τελευταία, διερχόταν από το σημερινό χωριό Νιχώρι, ανέβαινε στη διάβαση Μονής Βαρσών, όπου στην εκεί θέση "Διασελάκι" ανιχνεύσαμε ίχνη των αρχαίων αμαξοτροχιών, κατέβαινε στο χωριό Λουκά και κατέληγε στην Μαντίνειαν. Η δευτερεύουσα αυτή οδός Τεγέας-Μαντινείας χρησίμευε περισσότερο τον χειμώνα, γιατί περνώντας εν πολλοίς από ημιορενή βραχώδη διαδρομή, απόφευγε τον λασπωμένο δρόμο του κάμπου.

Μια άλλη αρχαία υπεραστική οδός που εξυπηρετούσε την Τεγέα και έμμεσα πλην σαφώς προκύπτει από παυσανιακό κείμενο (VIII 36,8) είναι αυτή που οδηγούσε στην αρχαία θέση Τρίοδοι και στον εκεί τάφο του Αρκάδος. Η θέση αυτή βρισκόταν κοντά στο χωριό Συλίμνα της Τρίπολης. Η αρχαία αυτή οδός ξεκινούσε κατ' ευθείαν από την Τεγέα, περνώντας από το σημερινό χωριό Θάνα (γνωρίζουμε και την ύπαρξη του εκείθεν παραδοσιακού δρόμου, της "Θανιόστρατας", προφανώς και μεσαιωνικού ) και έφτανε στις Τριόδους, για να καταλήξει στο Μαινάλιον πεδίον, (η δε "Θανιόστρατα στους νερόμυλους της Νταβιάς). Υπάρχει όμως και η περίπτωση (αγνοώντας την τεγεατική υπαρκτή δομή της ποτέ "Θανιόστρατας") η οδός να συνδυαζόταν με την γειτονική μέσω αρχαίου Παλλαντίου.

Ένας δρόμος πολύ πιο παλιός (περίπου 520 ετών) από τις οδούς που αναφέρει ο Παυσανίας είναι η αμαξιτή για τα αμάξια που μεταφέρανε τα μάρμαρα, από μοναδικά λατομεία λευκού μαρμάρου της περιοχής των Δολιανών, στην Τεγέα για τη ανέγερση του "σκοπάδειου" ναού της Αλέας Αθηνάς.

† Ο Aργύρης Πετρονώτης είναι από τους πλέον σημαντικούς ερευνητές του αρχιτεκτονικόύ και αρχαιολογικού πλούτου της Αρκαδίας. Είναι συγγραφέας πολλών ερευνητικών εργασιών, μελετών και δοκιμίων αρχιτεκτονικού και αρχαιολογισκού κύρια ενδιαφέροτος, όπως και βιβλίων.