Επαναστατικά Χρόνια

Λίγο πριν την κύρηξη της επανάστασης εκυκλοφορούσαν πολλές φήμες για ενδεχόμενη ελληνική εξέγερση, οι οποίες και έφθασαν στην Τουρκική διοίκηση. Τότε αυτή απείλησε ανηλεή διωγμό και σφαγή του ελληνικού πληθυσμού αν δεν δοθούν εγγυήσεις από τους Έλληνες προεστούς. Στις 15 Φλεβάρη του 1821, ο Τούρκος διοικητής για να αποτρέψει την αναμενόμενη επανάσταση, κάλεσε στην Τρίπολη με το πρόσχημα μιας σύσκεψης τους προεστούς και αρχιερείς της Πελλοπονήσου, σκοπεύοντας να τους κρατήσει σαν ομήρους. Αν και ο σκοπός του έγινε αντιληπτός από πολούς προκρίτους, μερικοί έπεσαν στην παγίδα του και κλείστηκαν στις φυλακές της Τρίπολης, όπου βασανίστηκαν και πολλοί από αυτούς πέθαναν από τις κακουχίες ή θανατώθηκαν. Ανάμεσά τους ο επίσκοπος Δημητσάνας Φιλόθεος που πέθανε λίγο πριν από την απελευθέρωση της πόλης, και ο Θεόδωρος Δεληγιάννης που πέθανε, όταν τον πήρε στους ώμους του ο Κανέλλος Δεληγιάννης και τον έβγαζε έξω από τα τείχη. Όσοι προεστοί επέζησαν, ελευθερώθηκαν, αν και σε άθλια κατάσταση, με την άλωση της Τρίπολης.

Η πολιορκία και η άλωση της Τριπολιτσάς είναι από τα σημαντικώτερα γεγονότα της επαναστατικής περιόδου, αλλά και γενικότερα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Με την έκρηξη της επανάστασης η πόλη αποτέλεσε στόχο των επαναστατημένων Ελλήνων και ειδικότερα του Θ. Κολοκοτρώνη, ο οποίος χαρακτηριστικά έλεγε: "για να υποστεί θανάσιμο πλήγμα ο εχθρός, έπρεπε να χτυπηθεί στο κεφάλι". Μετά την αποτυχημένη πολιορκία της Καρύταινας, οι Έλληνες υπό την αρχηγία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη εφάρμοσαν ασφυκτικό κλοιό γύρω από την πόλη, αφού προηγουμένως έστησαν μόνιμο στρατόπεδο στα Βέρβαινα, όπως και ορμητήρια στα Δολιανά, στην Αλωνίσταινα και σε διάφορες ορεινές θέσεις του Μαινάλου κοντά στην Τρίπολη.

Με τις ηρωικές νικηφόρες μάχες στα Βέρβαινα, στα Δολιανά, στο Λεβίδι, στη Γράνα και στο Βαλτέτσι οι Ελληνικές δυνάμεις κατατρόπωσαν, αποδεκάτισαν και καταρράκωσαν τον εχθρό, προετοιμάζοντας το δρόμο για την τελική επίθεση. Έτσι, λίγο μετά την έκρηξη της επανάστασης, στις 23 Σεπτεμβρίου του 1821, η πόλη έπεσε στα χέρια των Ελλήνων, ύστερα από έφοδο και μετά από πολιορκία πέντε μηνών, όσο ακόμα διαρκούσαν ο διαπραγματεύσεις με τις Τουρκικές αρχές για την παράδοση της πόλης. Ήδη ο Κολοκοτρώνης είχε κάνει συμφωνία με τους έγκλειστους Αλβανούς για ειρηνική αποχώρησή τους, την οποία και τήρησε. Μετά την έφοδο στην πόλη, οι Έλληνες μαχητές την παρέδωσαν στις φλόγες και επακολούθησε σφαγή. Η άλωση της Τρίπολης αποτέλεσε σημαντικό και αποφασιστικό γεγονός για την έκβαση του απελευθερωτικού αγώνα, αφού εδωσε πνοή στη επανάσταση. Ενθάρρυνε τους επαναστατημένους, αποδεικνύοντας ότι οι Τουρκική κυριαρχία είναι τρωτή.

Η Τριπολιτσά έτσι αποτέλεσε το προπύργιο της Επανάστασης μέχρι την εισβολή του Ιμπραήμ. Εγκαταστάθηκε εκεί διοίκηση και φρουρά. Επακολούθησαν τα γεγονότα του Εμφυλίου, η επικράτηση των κυβερνητικών του Ναυπλίου, οι διωγμοί και οι φυλακίσεις του Θ. Κολοκοτρώνη και άλλων αγωνιστών. Κατά την εισβολή του Ιμπραήμ, και μετά την απονομή χάριτος και την αποφυλάκιση του Κολοκοτρώνη - για λόγους σκοπιμότητας, αφού ήταν ο μόνος που θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τον εισβολέα -, αυτός πήγε στην Τρίπολη, όπου του έγινε αποθεωτική υποδοχή. Οι κάτοικοι τον υποδέχθηκαν ξανά με άφαντη χαρά, κανονιοβολισμούς και κωδωνοκρουσίες. Τότε ο Γέρος πρότεινε στη διοίκηση να καταστραφούν τα τείχη της πόλης για να μην οχυρωθεί εκεί ο νέος επιδρομέας. Δυστυχώς, η διοίκηση είχε αντίθετη γνώμη και έτσι τα τείχη δεν καταστράφηκαν.

Το 1825 η Τριπολιτσά έπεσε στα χέρια του Ιμπραήμ, αφού πρώτα κάηκε κατά διαταγή του Κολοκοτρώνη. Ο Ιμπραήμ στη συνέχεια τη χρησιμοποίησε σαν ορμητήριό του. Τρία χρόνια αργότερα, οι Έλληνες άρχισαν στενή πολιορκία. Την 16^η Φεβρουαρίου 1828, ύστερα από ρητή διακοίνωση των Προστάτιδων Δυνάμεων και την καταστροφή του τουρκικού στόλου στη ναυμαχία του Ναυαρίνου, ο Ιμπραήμ εγκατέλειψε την πόλη. Όμως, πριν μπουν στην πόλη οι Έλληνες, ο Ιμπραήμ την πυρπόλησε και  γκρέμισε τα τείχη της για να εκδικηθεί το κάψιμο του στόλου του στο Ναυαρίνο. Η Τριπολιτσά καιγόταν για εννιά μέρες (7-16 Φεβρουαρίου 1828).

Ήταν η τρίτη κατά σειρά καταστροφή της πόλης μετά από εκείνες που επηκολούθησαν των Ορλωφικών και της άλωσής της το 1821. Όλα σχεδόν τα κτίρια της πόλης, εκτός από τις δημοτικές πηγές, καταστράφηκαν. Το μόνο κτίριο που φαίνεται να επιβίωσε μετά την Επανάσταση του 1821 είναι το “Μαντζούνειον” ή “Καθολικόν” που σήμερα στεγάζει τη δημοτική βιβλιοθήκη και παλαιότερα τη Φιλαρμονική της Τρίπολης.

Μετεπαναστατική Περίοδος

Η ανοικοδόμηση της Τριπολιτσάς μετά την τελευταία της καταστροφή του 1828 άρχισε από τον Απρίλιο του ίδιου έτους, όταν  δεκαπέντε Τριπολίτες έφτιαξαν τα σπίτια τους  τα οποία αποτέλεσαν τον πυρήνα της νέας πόλης. Το ρυμοτομικό σχέδιο της πόλης εκπονήθηκε το 1829 από τον Κερκυραίο μηχανικό Σταμάτη Βούλγαρη και το Γάλλο λοχαγό Carnot. Η εφαρμογή του σχεδίου άρχισε το 1836.  Το 1829 λειτούργησε αλληλοδιδακτικό σχολείο και το 1835 ελληνικό. Το πρώτο Γυμνάσιο  ιδρύθηκε  το 1850.

Μετά την απελευθέρωση, ο πληθυσμός της πόλης παρουσίασε συνεχή αύξηση. Το 1835 η Τρίπολη είχε 6600 κατοίκους, το 1856 7271, το 1861 7292, το 1879 10057, το 1889 10698, το 1896 10465 και το 1907 10789. Η πρόσβαση στην πόλη γινόταν αρχικά με ιστιοφόρα μέχρι τους Μύλους Αργολίδας και από εκεί με ημίονους. Το ταξίδι Τρίπολη-Αθήνα διαρκούσε έτσι δύο μέρες. Το 1856 διανοίχτηκε ο δρόμος Τρίπολης-Αθήνας. Οι ημίονοι αντικαταστάθηκαν με καρότσες και η διαδρομή μειώθηκε σε 10 ώρες. Το 1891 η πόλη συνδέθηκε σιδηροδρομικώς με την Αθήνα. Την περίοδο αυτή παρατηρήθηκε συνεχής ανάπτυξη του εμπορίου ενώ η οικονομία της πόλης στηρίχτηκε επίσης στην συνεχώς αριθμητικά αυξανώμενη τάξη των δημοσίων υπαλλήλων,στη γεωργία, καθώς και στην τοπική βιοτεχνία (χρωματουργία, ξυλουργία, ταπητουργία).

Πρώτος δήμαρχος της πόλης υπήρξε ο Γιαννάκος Πετρινός, ο οποίος ασχολήθηκε με τον εξωραϊσμό της πόλης και   κατασκεύασε και δεντροφύτεψε την κεντρική πλατεία το 1835.  Το 1858 ο δήμαρχος Σωτήριος Λαγοπάτης δημιούργησε την πλατεία Άρεως στη θέση που ήταν το σαράι και άλλα κτίρια των Τούρκων. Επί δημαρχίας μάλιστα του ανιψιού του Νικόλαου Λαγοπάτη (1899-1903) ιδρύθηκε το δημοτικό πάρκο και ηλεκτροφωτίστηκε την πόλη. Λίγο αργότερα ο Σύνδεσμος Φιλοδένδρων διαμόρφωσε το πάρκο στην πλατεία Άρεως.

Την 21^η Μαΐου του 1913 λειτούργησε το Δημοτικό Νοσοκομείο “Ευαγγελίστρια”, το οποίο άρχισε να κτίζεται  τον Ιούλιο του 1896 με σχέδια νεοκλασικού ρυθμού του Ε. Τσίλερ. Αργότερα, το 1951, το νοσοκομείο μεταφέρθηκε στο Παναρκαδικό Νοσοκομείο. Σήμερα στο κτίριο αυτό στεγάζεται το Αρχαιολογικό Μουσείο Τρίπολης.

Νεώτεροι Χρόνοι

Την περίοδο της Γερμανικής κατοχής η πόλη ακολούθησε τη μοίρα της υπόλοιπης Ελλάδας. Η Γερμανική Διοίκηση που εγκαταστάθηκε στην Τρίπολη ασχολήθηκε με την πάταξη κάθε αντίδρασης και την εξουδετέρωση κάθε εστίας αντιστασιακής δράσης. Η οικονομική, πολιτιστική και κοινωνική ζωή μαράζωσε και επακολούθησαν φτώχια, διωγμοί  και πολλά δεινά για τους κατοίκους. Πολλοί Αρκάδες και ειδικότερα Τριπολίτες προσχώρησαν στην Εθνική Αντίσταση κύρια στις γραμμές της ΕΠΟΝ και του ΕΛΑΣ, είτε φεύγοντας για το βουνό είτε βοηθώντας κρυφά την Αντίσταση  μέσα από την πόλη.

Η αντιστασιακή δράση στην Αρκαδία και τα επιτυχή χτυπήματα των ανταρτών κατά των Γερμανών οδήγησαν τη Γερμανική διοίκηση σε σκληρά αντίποινα. Έτσι πολλοί Τριπολίτες, - αντιστασιακοί, άμαχοι και πολλοί αμέτοχοι - συνελήφθηκαν και εκτελέστηκαν  στην πόλη και στα περίχωρα. Οι φυλακές και τα κρατητήρια της Γκεστάπο και του Δικαστικού Μεγάρου, στο κέντρο της πόλης, ήταν γεμάτα αντιστασιακούς πατριώτες. Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις του απαγχονισμού στην οδό Ταξιαρχών, των ομαδικών εκτελέσεων στις Βίγλες (Παλαιοχούνη) και στο Αλεποχώρι και του τουφεκισμού 39  Αρκάδων και Μεσσήνιων πατριωτών στο ρέμα του ναού του Αϊ-Θανάση (τοποθεσία που βρίσκεται ανάμεσα στις φυλακές και στο 11ο Σύνταγμα Πεζικού) τα χαράματα της πρωτομαγιάς του 1944. Οι πατριώτες που οδηγούνταν στους τόπους της θυσίας, είτε προήρχοντο από τις φυλακές, είτε είχαν συλληφθεί από πριν και κρατούνταν στα κρατητήρια, είτε είχαν συλληφθεί, μετά από διαταγές της γερμανικής διοίκησης, στις περιοχές όπου εκδηλωνόταν αντιστασιακή δράση.

Ενδεικτικά, ανάμεσα στους εκτελεσθέντες στον Αϊ-Θανάση ήταν και η Καίτη Μιχαλοπούλου, Τριπολίτισα με έντονη προσωπικότητα και πλούσια κοινωνική δράση. Το Εργατικό Κέντρο Αρκαδίας όπως και άλλοι φορείς, τιμώντας τους πατριώτες που θυσιάστηκαν,  έχει αναγείρει ηρώα στην πόλη. Για τις παραπάνω περιπτώσεις το ένα ηρώο στην βρίσκεται στην πλατεία Ανεξαρτησίας,   ενώ το άλλο είναι στην πίσω από το νεκροταφείο του Αϊ-Θανάση.

Μετά την αποχώρηση των Γερμανών από την Τρίπολη, η πόλη έμεινε στη κατοχή των Ταγμάτων Ασφαλείας, υπό τον συνταγματάρχη Δ. Παπαδόγγονα. Για την αποφυγή αιματοχυσίας, ανάλογη με εκείνες της Καλαμάτας του Μελιγαλά, των Γαργαλιάνων και του Πύργου που είχαν προηγηθεί, μεσολάβησε ο τότε υπουργός και μετέπειτα πρωθυπουργούς Π. Κανελλόπουλος, που πρόσφατα είχε έλθει από τη Μέση Ανατολή, με αποτέλεσμα να επέλθει συμβιβασμός και έτσι η πόλη παραδόθηκε στον ΕΛΑΣ που εισήλθε στην πόλη. Την απελευθέρωση της Τρίπολης γιόρτασε ο λαός με επικεφαλής τον Π. Κανελλόπουλο και τον Άρη Βελουχιώτη. Ο διοικητής των Ταγμάτων Ασφαλείας, Δ. Παπαδόγγονας είχε στο μεταξύ φυγαδευθεί στα νησιά του Αργοσαρωνικού.