Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική
|
|
||||||
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|
|
||||||
Η Αρκαδία κατέχει μια ξεχωριστή θέση στο χώρο της ελληνικής παραδοσιακής
αρχιτεκτονικής. Δεμένη άρρηκτα με τις κλιματολογικές, γεωμορφολογικές,
κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες της ευρύτερης περιοχής, η τοπική αρχιτεκτονική
χαρακτηρίζεται από το απλό, λιτό, αυστηρό και γεωμετρικό της ύφος. Ιδιαίτερα
οι οικισμοί του Μαινάλου (Γορτυνία)
και του Πάρνωνα (Κυνουρία) έχουν να
επιδείξουν σημαντική αρχιτεκτονική κληρονομιά, που σε ορισμένες περιπτώσεις
έχει συνδυασθεί και με αρχιτεκτονικές επιδράσεις του ευρύτερου ελληνικού
χώρου, όπως της νεοκλασικής τάσης και της αιγαιοπελαγίτικης αρχιτεκτονικής.
Στα χέρια των φημισμένων Αρκάδων μαστόρων - που εξορμούν από ορεινά φτωχά χωριά (Λαγκάδια, Σέρβος, Κοσμάς και άλλα), η πέτρα των αρκαδικών βουνών είναι το κατ' εξοχή υλικό που μεγαλουργεί, στο χτίσιμο απλών σπιτιών, αρχοντικών, εκκλησιών και γεφυριών. Γραμμές λιτές, κατασκευές ορθογώνιες και λειτουργικές, δένουν με το ορεινό τοπίο αλλά και με το περήφανο φρόνημα των κατοίκων.
Αν και το φαινόμενο της ασύστολης μεταπολεμικής "ανοικοδόμησης" και η πολιτική της λειτούργησαν καταστρεπτικά πάνω σ' ένα πολύ μεγάλο μέρος των παραδοσιακών κτισμάτων στις πόλεις και στα χωριά, διατηρούνται ακόμα - φωτεινές αρχιτεκτονικές οάσεις - πολλά δείγματα της τοπικής αρχιτεκτονικής. Μάλιστα τα τελευταία χρόνια διαφαίνεται μια τάση των κατοίκων και μια ευαισθητοποίηση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης προς την κατεύθυνση της διατήρησης, συντήρησης και διάσωσης του "παλαιού".
Έτσι σήμερα, οικισμοί όπως η Στεμνίτσα, η Δημητσάνα, τα Λαγκάδια, η Βυτίνα, το Λεβίδι, τα Μαγούλιανα, το Βαλτεσινίκο, ο Σέρβος, το Λεωνίδιο, η Καστάνιτσα, ο Πραστός, ο Πλάτανος, τα Πέρα Μέλανα, ο ορεινός Τυρός, ο Κοσμάς και το Ίσαρι έχουν να επιδείξουν μια πολύ καλή εικόνα της τοπικής παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, έτσι όπως αυτή παγιώθηκε τον 18ο και 19ο αιώνα. Ακόμα και στην Τρίπολη διασώζονται - αν και πολύ σποραδικά - ορισμένα αρχοντικά που διακρίνονται για τις νεοκλασικές τους επιδράσεις.
Η παραδοσιακή αρχιτεκτονική των λαϊκών οικιών στα περισσότερα ορεινά χωριά
της Αρκαδίας βασίζεται συνήθως στον τύπο σπιτιού που ονομάζεται "Ανωγοκάτωγο
μακρινάρι". Πρόκειται για σπίτια κατά κύριο λόγο διώροφα. Το κατώι
το χρησιμοποιούσαν παλιά πολλές φορές και σαν στάβλο για να εκμεταλλεύονται
τη ζέστη από τα χνότα των ζώων. Στο ισόγειο επίσης υπήρχε και το κελάρι.
Σε περιπτώσεις που χρησιμοποιούσαν τους γύρω χώρους σαν στάβλους, το κατώι
μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και σαν κουζίνα, ενώ και το καλοκαίρι χρησίμευε
σαν χώρος διαμονής, λόγω δροσιάς.
Χαρακτηριστικές είναι και οι καμάρες ("θόλοι") οι οποίες λειτουργούσαν και σαν κρυψώνες πολλές φορές λόγω του κενού χώρου που δημιουργούνταν μεταξύ πατώματος και καμάρας. Ο συνήθης διαχωρισμός των δωματίων έχει ως εξής:
1) η εμπατή, η είσοδος, κανονικά ανατολικά,
2) το χειμωνιάτικο όχι κατά τον κανόνα βορινό (χώρος διαμονής το χειμώνα με το τζάκι),
3) η συνήθως δυτική καμαρούλα ή κελάρι ή γκιλλέρι (μικρός χώρος αποθήκης ή και ύπνου), και
4) μεσημβρινά, κανονικά σε άλλα σπίτια με παράθυρα και αργότερα με μπαλκόνια, ο νοντάς ή "μουσαφίρ-οντάς" (ξενώνας) ή "σάλα" ή "πάτωμα".
Δεν
υπήρχαν εγκαταστάσεις υγιεινής. Nερό έφερναν από τη βρύση του χωριού μέσα
σε βαρέλα ή βουτσέλα στην ποδιά ενός παραθύρου. Στο χειμωνιάτικο υπήρχε
μεταγενέστερα ένας νεροχύτης. Μέσα στο σπίτι δεν έφτιαχναν ποτέ αποχωρητήριο.
Aντί γι' αυτό υπήρχε στον κήπο ή στην αυλή ένα μικρό κατασκεύασμα με λάκκο,
ο απόπατος (Ab-ort, από-τόπα).
Στην αυλή υπήρχαν και άλλα συμπληρωματικά: ο φούρνος, το κοτέτσι, το κουμάσι (για τα χοιρινά), ο ληνός και ή στοίβα με τα καυσόξυλα. Ο φούρνος σε μερικές περιπτώσεις συνδυαζόταν με πρόχειρη συμπληρωματική κατασκευή, το λεγόμενο "φουρνόσπιτο". Σε μερικές περιπτώσεις υπάρχει σταύλος (που προστίθεται σταδιακά αργότερα). Τέλος, η αυλή έκλεινε με καμαρωτή αυλόπορτα.
Στις σκεπές συναντάμε δύο βασικούς τύπους. Την δίρριχτη με δυο ορθογώνιες πλάτες, που συναντάται κατά κύριο λόγο στους στάβλους και τις αποθήκες και την τετράρριχτη με δύο πλάτες και δύο σκούφιες, που τη βλέπουμε στα κυρίως σπίτια. Στα χωριά των οροπεδίων (Τρίπολης και Μεγαλόπολης) και του Μαινάλου, για την σκεπή χρησιμοποιούσαν κεραμίδια, ενώ στα χωριά του Πάρνωνα (Κυνουρία) συχνά χρησιμοποιούνται πλάκες σχιστόλιθου.
Μπαλκόνια δεν συνηθίζονται, αλλά προστέθηκαν σταδιακά μεταγενέστερα. Αντί μπαλκονιού σε ορισμένα σπίτια συναντάται στον πρώτο όροφο ένας είδος σκεπαστού εξώστη, το χαγιάτι, που οδηγεί στην είσοδο. Ο γορτυνιακός τύπος σπιτιού διακρίνεται από τα μικρα παράθυρα για λόγους κλιματολογικούς, αλλά και σε πολλές περιπτώσεις αμυντικούς, όπως και από την λιτή τετραγωνική γραμμή του.
Ο παραπάνω τύπος οικίας συναντάται και στα χωριά της Κυνουρίας και του Πάρνωνα, αν και με αρκετές διαφοροποιήσεις, ειδικά στην περίπτωση του Λεωνιδίου. Εδώ η καμάρα στο ισόγειο είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη. Πάνω από αυτήν περνά η σκάλα προς τον πρώτο όροφο. Στον Πραστό και στην Κατάνιστα κυριαρχούν τα λεγόμενα πυργόσπιτα, με έντονα αμυντικά χαρακτηριστικά στην κατασκευή τους.
Πολύ καλές μελέτες και πηγές για την παραδοσιακή αρχιτεκτονική στην Αρκαδία αποτελούν τα βιβλία "Αρκαδία" και "Κυνουρία" των εκδόσεων "Μέλισσα".
