Αντάρτικο τραγούδι

στην Πελοπόννησο και στην Αρκαδία


 

«Σου στέλνω χαιρετίσματα απ' τα βουνά, μανούλα,
στο καραούλι βρίσκομαι, στην πιο ψηλή ραχούλα.
Έχω τ' αγρίμια συντροφιά, έχω και τα ζαρκάδια,
με τους συντρόφους περπατώ μέρες, αυγές και βράδια.
Τον ουρανό για σκέπασμα, τη γη έχω για στρώμα
και το ΕΑΜ μέσ' στην καρδιά, γι' αυτό θα μπω στο χώμα».

Mπαγιαντέρας (Δημήτρης Γκόγκος)


Ειδική αναφορά θα πρέπει να γίνει στα τραγούδια της εθνικής μας αντίστασης, τα αντάρτικα τραγούδια. Τραγούδια που τραγουδήθηκαν σε ολόκληρη την στενάζουσα Ελλάδα στα δύσκολα χρόνια της Γερμανο-Ιταλικής κατοχής. Τραγούδια που εμψύχωσαν τον λαό και τους αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης στον αγώνα κατά του κατακτητή, εκφράζοντας το πάθος, την ελπίδα και το όραμα του λαού για μια πατρίδα ελεύθερη. Τραγούδια που αποτέλεσαν για το λαό καταξίωση του αντιστασιακού αγώνα και των στρατιωτικών αρχηγών του.

Μερικά από τα τραγούδια αυτά μπορούν να θεωρηθούν ότι είναι τα τελευταία δημοτικά που έφτιαξε ο λαός μας. Γραμμένα και μελοποιημένα από επώνυμους και ανώνυνυμους πολίτες και αγωνιστές, αποτελούν συνέχεια των κλέφτικων δημοτικών τραγουδιών, στο μέτρο που και οι αντάρτες μαχητές των ελεύθερων βουνών της Ελλάδας ήταν συνέχεια των κλεφτών κι αρματωλών της Τουρκοκρατίας. Μεταλαμπαδεύοτας το αδούλωτο φρόνημα του Έλληνα...

Το αντιστασιακά ή αντάρτικα τραγούδια έκτοτε παραμένουν "διαχρονικά", αφού ενσαρκώνουν σημαντικές πτυχές και στιγμές της νεώτερης Ελληνικής Ιστορίας, όπως και εκφράζουν αναλλοίωτους εθνικούς πόθους και λαϊκές διεκδικήσεις.Δημοκρατία, ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη.

Είναι τα τραγούδια που συντρόφευαν τον αντάρτη στη σκληρή ζωή του στο βουνό, στη μάχη ή στην ανάπαυλα, στις ενέδρες και στα μετερίζια, κατά το γιορτασμό ή στο άκουσμα μιας νίκης. Αλλά και κάποιες φορές και μέσα από τις φυλακές, ή πριν τις εκτελέσεις, στην κατοχή και στα μετέπειτα δύσκολα χρόνια των διωγμών...

Είναι τα τραγούδια που τραγουδούσε τότε ο απλός λαός στα χωριά και στις πόλεις, άλλες φορές τρανταχτά, στα σπίτια, στα βουνά και στους δρόμους - σε κάποιες παράτολμες αντιστασιακές πορείες-, αλλά και κατά την απελευθέρωση, μεσ' από ξέφρενους πανηγυρισμούς. Και κάποιες άλλες ψιθυριστά, για να αντλήσει κουράγιο, κάτω από τα μάτια του κατακτητή.

Είναι τα τραγούδια που κληρονόμησαν οι νέες γενιές - ειδικά οι σπουδαστές και οι φοιτητές - που τα αγάπησαν και τα τραγούδησαν πολύ αργότερα σε νέους λαϊκούς αγώνες. Στον αντιδικτατορικό αγώνα, στο "Πολυτεχνείο", στις παρέες, στις πορείες, στις διαδηλώσεις... Και που συνεχίζουν να τραγουδιούνται ακόμα και σήμερα.

Είναι τα τραγούδια που το ακουσμά τους, φέρνει ρίγη συγκίνησης σε κάποιους ηλικιωμένους στα ορεινά χωριά της Αρκαδίας, ανακαλώντας τόσες μνήμες... Αλλά και σε άλλους, νεώτερους, που τα νεανικά τους οράματα ακόμα αντέχουν.

Παρακάτω δίνεται μια μικρή συλλογή αντιστασιακών τραγουδιών που τραγουδήθηκαν στις περιοχές της κεντρικής Πελοποννήσου και της Αρκαδίας. Έτσι, σαν ένας μικρός φόρος τιμής σε κάποιους παλιούς, παπούδες και πατεράδες, που αγωνίστηκαν κι έζησαν έντονα τα δύσκολα εκείνα χρόνια. Σαν μια υπόμνηση για άλλους νεώτερους που στους σημερινούς νέους καιρούς καλούνται να αντισταθούν σε άλλες προκλήσεις... Και για κάποιους άλλους ακόμα νεώτερους, σαν πρόσκληση να ανατρέξουν στη νεώτερη ελληνική ιστορία...

 

 

1. Ο ΥΜΝΟΣ ΤΟΥ Ε.Λ.Α.Σ.

Το τραγούδι αυτό μαζί με τα επόμενα τρία υπήρξε από τα δημοφιλέστερα στις τάξεις των ανταρτών, αλλά και στο λαό. Γράφτηκε τον Μάρτιο του 1944, δύο χρόνια μετά την ίδρυση του ΕΛΑΣ, από την ποιήτρια Σοφία Μαυροειδή - Παπαδάκη. Τη μουσική του συνέθεσε συνθέτης και αγωνιστής Νίκος Τσάκωνας. Από το βουνό ο ΕΛΑΣ ανέθεσε αρχικά τη γραφή του ύμνου, μέσω του Τσάκωνα, στην πεζογράφο Ελλη Αλεξίου, που ήταν οργανωμένη στην Αντίσταση. Η Αλεξίου στη συνέχεια την μετέφερε στη φίλη και συναγωνίστριά της Σοφία Μαυροειδή - Παπαδάκη ή οποία και τον έγραψε μέσα σε μια νύχτα. Ο Ύμνος περιλαμβάνεται στο ποιητικό βιβλίο «Της Νιότης και της Λευτεριάς» της Μαυροειδή - Παπαδάκη, που κυκλοφόρησε το 1946 (εκδόσεις «Νέα Βιβλία»), με ξυλογραφίες του Α . Τάσσου και έχει τιμηθεί με το Βραβείο Εθνικής Αντίστασης.

Στο τραγούδι αυτό, όπως και στα δύο επόμενα, εμπνεύστηκε ο μεγάλος συνθέτης και αγωνιστής Αλέκος Ξένος (1912-1995) στο έργο του "Συμφωνία αρ.1 της Αντίστασης", η οποία από πολλούς θεωρείται επιτομή της αντιστασιακής μουσικής. Συγκεκριμένα, στο μουσικό του μοτίβο βασίζεται το τρίτο μέρος της συμφωνίας αυτής.

Με το ντουφέκι μου στον ώμο
σε πόλεις κάμπους και χωριά
της λευτεριάς ανοίγω δρόμο
της στρώνω βάγια και περνά

Εμπρός Ε.Λ.Α.Σ. για την Ελλάδα
το δίκιο και τη λευτεριά
σ' ακροβουνό και σε κοιλάδα
πέτα πολέμα με καρδιά

ένα τραγούδι είν' η πνοή σου
καθώς στη ράχη ροβολάς
και αντιλαλούν απ' τη φωνή σου
καρδιές και κάμποι Ε.Λ.Α.Σ. Ε.Λ.Α.Σ.

Με χίλια ονόματα μία χάρη
ακρίτας ειτ' αρματολός
αντάρτης, κλέφτης, παλικάρι
πάντα ειν' ο ίδιος ο λαός.

Παντού η Πατρίδα μ' έχει στείλει
φρουρό μαζί κι εκδικητή
κι απ' την ορμή μου θ' ανατείλει
καινούργια λεύτερη ζωή.

Αλί του που θα μ' απειλήσει
με τη σκλαβιά και την ντροπή
το θάνατο έχω καταργήσει,
δεν ξέρω φόβος τι θα πει.

Με το ντουφέκι μου στον ώμο,
θα λάμψει η μέρα, δεν αργεί
της λευτεριάς ν' ανοίξω δρόμο,
για να διαβώ σ' όλη τη γη.

MP3: Donlowd: Μ. Θεοδωράκης, "Ο ύμνος του ΕΛΑΣ" (292 KB)


2. ΣΤΟΥΣ ΑΡΧΗΓΟΥΣ ΤΟΥ ΕΛΑΣ

Αδέσποτο (1941 - 43) το τραγούδι αυτό, είναι από τα πιο γνωστά κι αγαπημένα αντάρτικα.Εξυμνεί τους αρχηγούς του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, Στέφανο Σαράφη, στρατιωτικό διοικητή του ΕΛΑΣ, τον ’ρη Βελουχιώτη, πρωτοκαπετάνιο του ΕΛΑΣ και τον Ανδρέα Τζίμα-Σαμαρινιώτη, αντιπρόσωπο του ΕΑΜ στον ΕΛΑΣ και πολιτικό καθοδηγητή του. Ο ΕΛΑΣ ιδρύθηκε στις 2-5-1943 και στελεχώθηκε από αξιωματικούς του στρατού και αντάρτες αγωνιστές.

Σαν ατσάλινο τείχος που αλύγιστο ορμάει
στα πεδία των τίμιων μαχών,
μ' αρχηγούς Σαμαρινιώτη, τον Σαράφη και τον ’ρη,
που είν' οι μάνες του Λαϊκού Στρατού.

Δίχως τανκς, αεροπλάνα, μόνο μ' όλμους, πολυβόλα
και ψυχή σαν του Λαϊκού Στρατού,
με καθοδήγηση λαμπρή του αρχηγού μας του Σαράφη,
ξεψυχά ο αγκυλωτός του φασισμού.

Να η ώρα, που μας ήρθε και σαν θύελλα ξεσπάει
στον αγώνα η παγκόσμια εργατιά,
μια φωνή που αντηχεί στον αέρα, πέρα ως πέρα:
"Μ' επανάσταση θα διώξουμε τη σκλαβιά".

Κι ο αέρας σαν μουγκρίζει, τη σημαία κυματίζει,
τη βαμμένη μέσ' στο αίμα του λαού,
κατακόκκινη τη νίκη μας αγγέλει μ' ένα "ζήτω",
μ' ένα "ζήτω", γύρω - γύρω, από παντού.

MP3: Donlowd: Π. Tζαβέλας "Στους αρχηγούς του ΕΛΑΣ" (1,63 MB)


3. ΣΤ' ΑΡΜΑΤΑ ΣΤ' ΑΡΜΑΤΑ

To δημοφιλές αυτό τραγούδι γράφτηκε στα τέλη του 1942 από τον ποιητή και δημοσιογράφο Νίκο Καρβούνη (1880 - 1947) και μελοποιήθηκε από τον αντάρτη μουσικό Αστραπόγιαννο (Ακη Σμυρναίο). Ο Νίκος Καρβούνης γεννήθηκε στην Ιθάκη. Εργάστηκε σαν δημοσιογράφος σε αρκετές εφημερίδες και περιοδικά, όπως στο «Ριζοσπάστη», στην «Πρωΐα» και τους «Νέους Πρωτοπόρους». Μετέφρασε, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, τα έργα των ποιητών Γουόλτ Γουίτμαν, Σέλεϊ, Πόε και Μαγιακόφσκι. Μαζί με τον Κώστα Βάρναλη εξέδιδε το φιλολογικό περιοδικό «Ηγησώ». Το 1912, συμμετείχε στους βαλκανικούς πολέμους σαν πολεμικός ανταποκριτής με το τάγμα των Επτανησίων Γαριβαλδινών. Το 1932 ήταν στέλεχος της «Κοινωνικής Αλληλεγγύης» (Διεθνής Εργατική Βοήθεια). Το 1936 εξορίστηκε στη Γαύδο από το καθεστώς της 4ης Αυγούστου. Κατά τη γερμανοϊταλική κατοχή φυλακίστηκε στο στρατόπεδο της Λάρισας. Αμέσως μετά την αποφυλάκισή του, εντάχτηκε στο ΕΑΜ και ανέβηκε στο βουνό όπου ανέλαβε το Γραφείο Τύπου στην ΠΕΕΑ και το πρώτο ελεύθερο πρακτορείο ειδήσεων. Η προσφορά του στην Εθνική Αντίσταση ήταν σημαντική. Μεταξύ άλλων ανέλαβε σημαντικές αποστολές, για λογαριασμό του ΕΑΜ, στην Αγγλία, Αμερική, Γαλλία και Σοβιετική Ενωση.

Βροντάει ο Όλυμπος, αστράφτει η Γκιώνα,
μουγκρίζουν τ' ’γραφα, σείεται η στεριά.
Στ' άρματα, στ' άρματα, εμπρός στον αγώνα,
για τη χιλιάκριβη τη λευτεριά.

Ξαναζωντάνεψε τ' αρματωλίκι,
τα μπράτσα σίδερο, φλόγα η ψυχή,
λουφάζουν έντρομοι οι ξένοι λύκοι
στην εκδικήτρα μας αντρίκια ορμή.

Ο Γοργοπόταμος στην Αλαμάνα
στέλνει περήφανο χαιρετισμό,
νέας ανάστασης χτυπά η καμπάνα,
μηνάν τα όπλα μας το λυτρωμό.

Σπάμε την άτιμη την αλυσίδα
που μας εβάραινε θανατερά,
θέλουμε λεύτερη εμείς πατρίδα
και πανανθρώπινη τη λευτεριά

MP3: Donlowd: Π. Πανδής "Στ' άρματα, στ' άρματα" (1,70 MB)


4. ΤΟΥ ΚΑΠΕΤΑΝ ΑΡΗ

Αδέσποτο, δημιουργημένο από ελασίτες μαχητές (1942). Αναφέρεται στο Μικρό Χωριό της Ευρυτανίας, εκεί που άνθισε το αντάρτικο.

Βαριά στενάζουν τα βουνά κι ο ήλιος σκοτεινιάζει,
το δόλιο το Μικρό Χωριό και πάλι ανταριάζει
Λαμποκοπούν χρυσά σπαθιά, πέφτουν ντουφέκια ανάρια,
ο ’ρης κάνει πόλεμο, μ' αντάρτες παλικάρια.

Έλα, βρε άπιστε Ιταλέ, κορόϊδο Μουσολίνι,
να μετρηθούμε οι δυο μαζί, να ιδείς το τι θα γίνει

Δεν έχεις γέρους κι αρρώστους, μικρά παιδιά να σφάξεις,
ούτε κοπέλες ντροπαλές, ούτε χωριά να κάψεις,
παπάδες για να τυραννάς, στη μέση στο παζάρι,
έχεις μπροστά σου σήμερα τ' αντάρτικα του ’ρη,
που γρήγορος σαν τον αητό, σαν το γοργό τ' αγέρι,
προδότες έσφαξε πολλούς με δίκοπο μαχαίρι.

MP3: Donlowd: Π. Tζαβέλας "Του ’ρη Βελουχιώτη" (1,39 MB)


Τα Αντιστασιακά ρεμπέτικα τραγούδια του Μπαγιαντέρα

O Δημήτρης Γκόγκος ή Μπαγιαντέρας είναι ένας από τους πιο σπουδαίους ρεμπέτες ερμηνευτές, οργανοπαίχτες και συνθέτες.Γεννήθηκε το 1903 στο Χατζηκυριάκειο στον Πειραιά από ευκατάστατη και πολυμελέστατη οικογένεια. Ο πατέρας του ήταν υπαξιωματικός του Λιμενικού Σώματος. Σπούδασε ηλεκτρολόγος σε μια τεχνική σχολή του Πειραιά, αλλά δεν εξάσκησε ποτέ το επάγγελμα αυτό, αφού από μικρός αφιερώθηκε στο λαϊκο τραγούδι. Έγραψε τραγούδια που γνώρισαν μεγάλη επιτυχία (Ζούσα μοναχός χωρίς αγάπη, Χατζηκυριάκειο, Σα μαγεμένο το μυαλό μου...). Το 1941 τυφλώθηκε πάνω στο πάλκο, την ώρα που τραγουδούσε. Το παρατσούκλι «Μπαγιαντέρας» οφείλεται στο γεγονός ότι του άρεσε η οπερέτα του Έριχ Κάλμαν «Μπαγιαντέρα» και μάλιστα έπαιζε στο μπουζούκι το ομώνυμο τραγούδι της. Από πολύ νέος ευαισθητοποιήθηκε πολιτικά και τοποθεθετήθηκε στις τάξεις της Αριστεράς. Πήρε μέρος στον Αλβανικό πόλεμο του 1940-41. Στην κατοχή έγραψε αρκετά τραγούδια με αντιστασιακό περιεχόμενο και σε ρεμπέτικο ύφος. Τα τραγούδια του αυτά αναφέρονται στο Αντάρτικο, στο ΕΑΜ, τον ΕΛΑΣ και τον ’ρη και συμβαδίζουν με το πνεύμα των αντιστασιακών λαϊκών τραγουδιών της κατοχής. Ανάμεσα στα τραγούδια του αυτά είναι "Τους Κεντάυρους δεν φοβάμαι" , "Στης Πίνδου τα βουνα (Ψηλά βουνά κι απάτητα) , "Σου στέλνω χαιρετίσματ", "Ελλάς να ζείς αιώνια", "να 'ναι γλυκό το βόλι (Φόρεσε αντάρτη τ' άρματα)", "Στη σκλαβωμένη Ελλάδα μας", "Αρχηγό έχω τον ’ρη" και "Χαίρε ω χαίρε ω Λευτεριά (Βροντούν κι αστράφτουν). Πέθανε στις 18 Νοεμβρίου του 1985.

5. ΝΑ 'ΝΑΙ ΓΛΥΚΟ ΤΟ ΒΟΛΙ (ΦΟΡΕΣΕ ΑΝΤΑΡΤΗ Τ' ΑΡΜΑΤΑ) (1942)

Φόρεσ' αντάρτη τ' άρματα
ζώσε και το σπαθί σου
και σύρε για τον πόλεμο
κι η λευτεριά μαζί σου.

Τράβα και θέλω νικητής
παιδί μου να γυρίσεις,
για τη γλυκιά τη λευτεριά
το αίμα σου να χύσεις.

Πολέμησε αντάρτη μου
πως πολεμάνε όλοι
και με τον ’ρη αρχηγό
γλυκό να 'ναι το βόλι.


6. ΣΟΥ ΣΤΕΛΝΩ ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΑΤΑ [ΜΠΑΓΙΑΝΤΕΡΑ] (1943)

Σου στέλνω χαιρετίσματα απ' τα βουνά, μανούλα,
στο καραούλι βρίσκομαι, στην πιο ψηλή ραχούλα.

Έχω τ' αγρίμια συντροφιά, έχω και τα ζαρκάδια,
με τα τσακάλια τριγυρνώ μέρες, αυγές και βράδια.

Τον ουρανό για σκέπασμα, τη γη έχω για στρώμα
και στην καρδιά μου τον ΕΛΑΣ, γι' αυτόν θα μπω στο χώμα


7. Ο ΥΜΝΟΣ ΤΩΝ ΑΝΤΑΡΤΩΝ

Αδέσποτο. Τραγουδήθηκε ιδιαίτερα στα ’γραφα και στη Στερεά Ελλάδα από τις πρώτες στιγμές του αντάρτικου.

Έλληνες ακολουθείστε,
των ανταρτών τη φωνή
Να ζήτε τι ωφελείστε
μεσ' στη σκλαβιά τη σκληρή;

Πάψτε να προσκυνάτε
του φασισμού τη σκλαβιά,
Έλληες εοαναστάτεσ
διώξτε αυτά τα σκυλιά

Όποιος θέλει να φάει
τίμιο ψωμί για να ζή
ας μας σταθεί εις το πλάϊ
ν' αγωνιστούμε μαζί

Φτάνει που ρούφηξαν αίμα
τίμιο Ελλήνων ιδρώ
έχοντας όπλο το ψέμα,
βία και μίσος φρικτό

Στους κάμπους βροντάει το κανόνι
και στα βουνά κεραυνοί
τρίζουν γκρεμίζοται θρόνοι,
νέα ζωή προχωρεί.


8. ΘΗΡΙΑ ΤΗΣ ΑΡΑΧΟΒΑΣ

Αδέσποτο. Το τραγούδι αυτό διηγείται τη σύναξη των καπταναίων ανταρτών στην Αράχοβα Λακωνίας, που μαζί με το Μονοδέντρι, τον ’γιο Πέτρο, τον Κοσμά και τον ’γιο Βασίλειο υπήρξαν προπύργια του αντάρτικου στον Πάρνωνα, πεδία μεγάλων μαχών, αλλά και στόχοι αντιποίνων από τον κατακτητή:

Θηρία της Αράχοβας Ντάρμος και Κονταλώνης
κι ο Λεβεντάκος αρχγός κι άλλοι πολλοί λεβέντες,
συμβούλιο εκάνανε στη μέση στη πλατεία
και λέγανε για τη σκλαβιά και την ελευθερία.

Πρέπει να γίνει αντάρτικο, ξεσηκωμός μεγάλος.
Τους Γερμανούς να διώξουμε τους γερμανοπροδότες.
Λεβέτη και Λεβεντάκη, Ντάρμο και Κονταλώνη,
Το μάθατε, μωρέ παιδιά, η λευτεριά ζυγώνει.


9. "ΤΗΣ ΚΑΣΤΑΝΙΤΣΑΣ"

Αδέσποτο. Το χωριό Κοσμάς της Κυνουρίας ήταν ένα από τα προπύργια της αντίστασης στον Πάρνωνα, αλλά και στην Πελοπόννησο. Τον Ιανουάριο του 1944 επέδραμε στο χωριό ισχυρή γερμανική δύναμη και το κατέκαψε. Το παρακάτω αντάρτικο τραγούδι είναι αφιερωμένο στο συμβάν αυτό, δίνοντας παρηγοριά κι ελπίδα στον πληθυσμό.

Της Καστανίτσας οι ξανθιές, τ' Αϊ Βασίλη οι ρούσες
κι του καημένου του Κοσμά οι γαϊτανοφρυδούσες
τα ρούχα σας κι ανπήρανε κι αν κάψαν τα προικιά σας,
η ανταρτες μας ναν' καλά και πάλι είναι δικά σας.
Τα σπίτια σας κι αν κάψανε, να μη φορέστε μαύρα.
Κι αν τα χωριά σας γίνανε καινούργια ’για-Λαύρα.
για πάρτε δίπλα τα βουνά να βρείτε τους αντάρτες
να τους μοιράσετε ψωμί ξανθιές και μαυρομάτες..

Μιά άλλη παραλλαγή:

Της Καστανίτσας οι ξανθιές τ' Αϊ Βασιλειού οι ρούσες
κι οι μαυρομάτες του Κοσμά οι γαϊτανοφρυδούσες
τα σπίτια σας κι αν κάψανε κι αν πήραν τα προικιά σας
η ανταρτοσύνη ναν' καλά και πάλι θαν' δικά σας.
Τα ρούχα σας μη βάψετε και μη φορέστε μαύρα
κι αν τα χωριά σας γίνανε καινούργια ’για Λαύρα.
Για πάρτε δίπλα τα βουνά να βρείτε τους αντάρτες
να τους μοιράσετε ψωμί ξανθιές και μαυρομάτες.
Τα βόλια να μοιράσετε να κάψουν τους φασίστες
και τους προδότες του Μοριά και τους αλλαξοπίστες
Λεβέντη Λεβεντάκη και συ ρε Κονταλώνη
το μάθατε μωρέ παιδιά η λευτεριά ζυγώνει.


10. Το τραγουδι αυτό είναι αφιερωμένο στο ανδραγάθημα της εξολόθρευσης του ιταλικού αποσπάσματος στον Κοσμά.

Σύγνεφα μαύρα της σκλαβιάς τον ουρανό σκεπάζουν
Κι΄ όμως τα σήμαντρα πικρά βαρούν κι΄αναστενάζουν,
Το καραούλι της Μπεκριάς υμνάει στο Μαζαράκι:
-Φεστούτσης κίνης΄έρχεται απάν΄απ΄το Γεράκι…

Αστράφτει ξάφνου και βροντάει, τα σύγνεφ΄ανεμίζουν,
Ραγίζουν και το ράγισμα αχτίδες ήλιου σκίζουν,
Ανατριχι΄ζουν τα βουνά, αχομανούνε:
-Κοσμίτες, τρέξτε, τον Κοσμά φασίστες τον πατούνε!

Μεσ΄ στο Νεράκι στο Σταυρό βοήθεια,
Χτίζουν ταμπούρια λευτεριάς των Κοσμιτών τα στήθια,
Κι΄όπως χιμούν οι Ιταλοί σαν ξαφνιασμένα άτια,
Χτυπάν απάνου τους και σπαν και γίνονται κομμάτια…

Κι΄εκεί που πέφταν οι οχτροί κι΄ν δόξα τραγουδώντας,
Στεφάνωνε τους ήρωες τη νίκη τους υμνώντας:
-Ακούστε (κράζει ο Κοσμάς) η λευτεριά τι θέλει,
πίνετε απ΄τ΄αθάνατο της μάχης κοκκινέλι


11."Τ' ΑΪ-ΒΑΣΙΛΗ"

Ένα άλλο αντάρτικο (με παραλλαγές) διηγείται τα αντίποινα των κατακτητών στον Αϊ Βασίλη Κυνουρίας, ένα χωριό (το γνωστό "κόκκινο" χωριό...) που υπήρξε άντρο της αντίστασης στον Πάρωνα κι έβγαλε πολλούς αντάρτες του ΕΛΑΣ.

Σ' όλο τον κόσμο ξαστεριά σ' όλο τον κόσμο ήλιος.
στου Αϊ Βασίλη το χωριό, είναι φωτιές και καίνε.
Ανέβηκαν οι Γερμανοί να πιάσουν τους αντάρτες,
(*)
αντάρτες δεν ευρήκανε, βάζουν φωτιά στα σπίτια
πιάσαν τον αντιπρόεδρο και το μικρό Γιαννάκη
Όλο τους εχτυπούσανε και όλο τους ρωτούσαν:
τι κάνατε τους Γερμανούς που 'ρθανε στα χωριά σας;
Αντάρτες τους επήρανε στο Μαλεβό τους πάνε.
Κι εκεί τους τουφεκίσανε στης Μπαμπακούς το ρέμα.

* Μιά άλλη παραλλαγή μιλά για Ιταλούς:

εκάψανε τρεις γειτονιές και του γιατρού τα σπίτια.
που σύχναζε η ανταρτιά και το επιτελείο
πιάσαν τον αντιπρόεδρο τον Πάνο τον Στρατήγη
πιάσαν μίας χήρας το παιδί και το μικρό Βασίλη
Στ’ Ανάπλι τους εδιάκανε και κει τους ερωτήσαν
για πες μας αντιπρόεδρε και συ Πάνο Στρατήγη
τι κάνατε τους Ιταλούς που ήρθαν στο χωριό σας;
Αντάρτες τους επιάσανε στο Μαλεβό τους Πάνε
Δεν τους δικάσαν ξάμηνο δεν τους δικάσαν χρόνο
πάρα τους τουφεκίσανε στης Μπαμπακούς το ρέμα.


ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΠΕΤΑΝ ΠΕΡΔΙΚΑ

Μια θρυλική, αγέρωχη και πληθωρική μορφή του αντιστασιακού αγώνα, του ΕΛΑΣ και του εμφυλίου πολέμου, ήταν αυτή του Μήτσου Γαννακούρα, η Πέρδικα, από το χωριό Βάγκου της Αρκαδίας.Η Πέρδικας υπήρξε καπετάνιος του ΕΛΑΣ και έδρασε στην Πελοπόννησο, στην Αρκαδία και στο Μαίναλο, δίνοντας πολλές νικηφόρες μάχες. Υπήρξε σύνδεσμος του Γραμματέα Περιοχής Πελοποννήσου του ΕΛΑΣ Νίκου Μπελογιάννη και συνεργάσθηκε και συναναστράφηκε με κορυφαία στελέχη του του αντιστασιακού αγώνα. Στον εμφύλιο είχε μεγάλη δράση, επέδειξε ηγετικές ικανότητες και η φήμη του εξαπλώθηκε. Μετά την αποτυχημένη υπό την αρχηγία του πολιορκία της Δημητσάνας, άρχισε η καθοδική του πορεία και στον ΕΛΑΣ. Με την επικράτηση των κυβερνητικών, ο Πέρδικας είχε άδοξο και τραγικό τέλος. Στις 16-8-1949, έπεσε μετά από προδοσία σε ενέδρα των κυβερνητικών στο Ραπούνι του Μαινάλου, πληγώθηκε και αυτοκτόνησε. Την επόμενη το πτώμα του μεταφέρθηκε στην Τρίπολη και εκτέθηκε σε δημόσια θέα στην πλατεία του ’ρεως. Για εκείνη την αποτρόπαια σκηνή, χαρακτηριστική είναι η προσωπική μαρτυρία του Σταμάτη Μακρή, εκπαιδευτικού από τη Μυγδαλια Γορτυνίας, που μικρό παιδί τότε, βρέθηκε στην πλατεία:

"Περιμέναμε το νεκρό Πέρδικα. Κόσμος πολύς είχε παραταχθεί στους δρόμους και είχε πλημμυρίσει την πλατεία του ’ρεως. Τον φέρανε και τον στήσανε στην πρώτη γωνία της πλατείας (νοτιδυτική), μπροστά από τον κινηματογράφο Έσπερο, δεμένο σε μια πόρτα. Εγώ που το ήξερα γίγαντα, όταν τον είδα σκιάχτρο δεν τον γνώρισα. Θέλεις γιατί έιχε αλλάξει, θέλεις γιατί δεν ήθελα να το πιτσέψω, ψιθύρισα: "Τι λέτε ρε; Δεν είναι ο Πέρδικας αυτός!..." Κάποιος από το πλήθος έσκυψε και μου είπε χαμηλόφωνα: "Μην το ξαναπεις αυτό μικρέ μου...". Σίγουρα ήθελε να με προφυλάξει....".

Ο καπετάν Πέρδικας, για τους αγώνες του και τη λεβεντιά του πέρασε στη δημοτική ποίηση, με την οποία ο λαός ύμνησε την παλληκαριά του και θρήνησε το θάνατό του. Τα παρακάτω 5 αντάρτικα-δημοτικά τραγούδια αναφέρονται στη θρυλική αυτή μορφή και αποτελούν διασκευές γνωστών δημοτικών τραγουδιών του αγώνα του 21.

12. Ένα πασίγνωστο χορευτικό τραγούδι που ακούγεται στα μοραϊτικα πανηγύρια διασκευάστηκε και το ρεφρέν του αναφέρεται στο όνομα του Πέρδικα και του Κοντολώνη, άλλου γνωστού αντάρτη που έδρασε στην Πελοπόννησο.

Γείραν τα ελατόκλαρα κι ακούμπησαν το χιόνι,
Πέρδικα και Κονταλώνη.
Ποιός έλατος κρατάει νερό και ποια κορφή το χιόνι,
Πέρδικα και Κονταλώνη.
Το Μαίναλο κρατάει δροσιά και οι κορφές του χιόνι,
Πέρδικα και Κονταλώνι
.


13. Το παρακάτο τραγούδι αναφέρεται στη δράση του Πέρδικα με τον ΕΛΑΣ:

Ένα πουλάκι απ' τον Κοσμά ρώταγε τους διαβάτες:
"Πόσο μακριά ΄ναι η Γλόγοβα από τα Κανελλάκια,
που σύχναζε η ανταρτουριά κι ούλοι οι καπεταναίοι,
που σύχναζε κι ο Πέρδικας με ούλο του το ασκέρι.
Με παλικάρια διαλεχτά καλά και ψυχωμένα
κυνήγαγε τους Γερμανούς και τη φασισταρία,
γιατί μας παίρναν το ψωμί και την Ελευθερία"
.

Και μια παραλλαγή:

Ένα πουλάκι απ' τον Μιστρά ρώταγε τους διαβάτες:
"Πόσο μακριά ΄ναι η Αράχοβα από τον ’γιο Πέτρο,
που σύχναζε η ανταρτουριά κι ούλοι οι καπεταναίοι,
που σύχναζε κι ο Πέρδικας με ούλο του το ασκέρι.
Με παλικάρια διαλεχτά με το σπαθί στο χέρι
κυνήγαγε τους Γερμανούς από την επαρχία,
γιατί μας παίρναν το ψωμί και την Ελευθερία"
.


14. Το επόμενο τραγούδι αναφέρεται στο θάνατο του Πέρδικα

Τρία πουλάκια κάθονται στου Ραπουνιού τα μέρη.
Το 'να τηράει το Χελμό και τ' άλλο το Τετράζι,
το τρίτο το βαριόμοιρο μοιρολογάει και λέει:
- Ο Πέρδικας τι γίνηκε τούτο το καλοκαίρι;
Μη διάβηκε το Μαλεβό, στην Κάπελη μην πήγε;
-Δε διάβηκε το Μαλεβό, στην Κάπελη
δεν πήγε,
μον' απιστιά του γίνηκε στ' αλώνι στα Λυκόχια.


15. Και αυτό το τραγούδι θρηνεί το θάνατο του Πέρδικα:

- Τι έχουν του Βάγκου τα βουνα και στέκουν βουρκωμένα;
Μήνα βοριας τα βάρεσε μήνα κακό χαλάζι;
-Μηδέ βοριάς τα βάρεσε μηδέ κακό χαλάζι.
Πέρασαν τ' αποσπάσματα με τους χωροφυλάκους,
τον Πέρδικα γυρεύουνε, τον πρώτο καπετάνιο
-Πέρδικα ρίξε τ' άρματα κι άσε τα κορφοβούνια
να πάμε στη βασίλισσα, για να σου δώσει χάρη.
-Δεν παρατάω τ' άρματα, τα όρη δεν αρνιέμαι,
δεν πάω στη βασίλισσα κι η χάρη χάρισμά της.
Καλύτερα να σκοτωθώ παρά να προσκυνήσω.


16. Κι ένα τελευταίο τραγούδι για το θάνατο του Πέρδικα μνημονεύει τα λημέρια του στο Μαίναλο, τον Πάρνωνα και τον Ταϋγετο, καθώς και το τελευταίο λημέρι του...:

Ένα πουλάκι ξέβγαινε από την Οστρακίνα,
παίρνει τα όρη σκούζοντας και τα βουνά ρωτώτας.
-Εσείς βουνά, ψηλά βουνά με τα δασιά κλαριά σας
μην είδατε τον Πέρδικα, τον πρώτο καπετάνιο;
-Στο Λιμποβίσι τρώει ψωμί, στο Μαλεβό κονεύει
Κι απάνου στον Ταϋγετο στήνει χορό, χορεύει.
Στο Χρυσοβίτσι διάβηκε και στα Λυκόχια πάει
Στ' αλώνι, στη Σινέσοβα, κείτεται το κορμί του.


17. Κατά το “παιδιά σηκωθήτε...”

Ταύγετος Πάρνων βουνά τιμημένα
Ανδρίτσα, Μονοδένδρι που βάφτηκαν μ' αίμα
μας δίνουνε θάρρος μας φέρνουν κραυγές
εμπρός επαναστάτες για νίκες λαμπρές.

MP3: Donload: "Παιδιά σηκωθείτε..." (1,56 MB)


18. Στις 26.11.1943 στο Μονοδένδρι, 26 χιλιόμετρα από την Σπάρτη προς την Τρίπολη, εκτελέστηκαν 118 πατριώτες ΕΑΜίτες, τα εκλεκτότερα μέλη της Σπαρτιάτικης κοινωνίας. Ανάμεσά τους ο γιατρός Καρβούνης ο οποίος αρνήθηκε τη χάρη που του δίνανε οι Γερμανοί - είχε σπουδάσει στη Γερμανία - απαιτώντας για να δεχτεί, να μη γίνει καμιά εκτέλεση...

Αϊτός στον Ήλιο πέταξε, μ' ολόχρυσες φτερούγες
απάνω απ' τον Ταΰγετο κι απάνω από τη Μάνη
κι από βραδύς εκούρνιασε στο δόλιο Μονοδένδρι
εκεί που πέσαν εκατόν δέκα οκτώ λεβέντες
βάγια σούρνει στη μύτη του κι αστέρια στα φτερά του
φωνές και χαιρετίσματα σούρνει στ' ακρόνυχά του
βάζουν μάνες τα κλάματα και σείστει ο κάτου κόσμος
- πάφτε μάνες τα κλάματα - πάφτε τα μοιρολόγια
τι πέφτουν τ' άνθια των δεντρών σκίζουνε τα λιθάρια
κι απάνω στον Ταΰγετο ειν' κι 'άλλα παλικάρια


19. Το τραγούδι αυτό είναι αφιερωμένο στο θάνατο των δυο αδελφών Νικήτα και Θανάση Σουμπλή, που ο ένας κρεμάστηκε και ο άλλος τουφεκίστηκε από τους Γερμανούς, κατά την περίοδο της κατοχής, στην Τρίπολη.

Έχετε για ψηλά βουνά και σείς ψηλές ραχούλες
και συ καημένη Τρίπολη και Τριπολιτσιωτοπούλες
και Τριπολιτσιωτοπούλες.
Ούννοι, προδότες, άνανδροι, στο μακελειό μας πάνε
και με καλώδια και σκοινιά στα δέντρα μας κρεμάνε
στα δέντρα μας κρεμάνε.
Σ' αφήνω γεια Ελλάδα μας και συ γλυκιά μητέρα
και συ γλυκιά μητέρα.
σου στέλνουμε χαιρετισμούς με λευτεριάς αέρα
με λευτεριάς αγέρα.
Αύριο φεύγουμ’ από δω και απ' αυτήν την πλάση
και απ' αυτήν την πλάση
κλάψε τα δυό σου τα παιδιά Νικήτα και Θανάση
Νικήτα και Θανάση.
Έχετε για αδέρφια μας Γιώργη και Ζαχαρία
Γιώργη και Ζαχαρία
αφήνουμε τον κόσμο αυτό για την ελευθερία
για την ελευθερία.
Μεσ' την πλατεία Tαξιαρχών κρέμασαν το Θανάση
στο ρέμα του Αι Νικόλα με πολυβόλα σκότωσαν
το δύστυχο Νικήτα.
Σούμπλαινα κυρ' Αναστασία μην κλαίς και μη λυπάσαι
τίμιων ανθρώπων Σούμπλαινα κι ηρώων μάννα θα 'σαι


20. Ο Γιώργης Τρεμπέλας παλικάρι 30 χρόνων από την Στεμνίτσα, ήταν από τους πρώτους εθνικούς αγωνιστές στην περιφέρειά του. Τον κρέμασαν οι Γερμανοί στη Μεγαλόπολη στο πεύκο της πλατείας το φθινόπωρο του 1943. Τους τον παρέδωσε ο μοίραρχος Καραβίτης.

Ποιος ειν' άξιος και γρήγορος να πάει στη Στεμνίτσα
πικρό μαντάτο για να πει στη μάνα του Τρεμπέλα
το Γιώργη πιάσαν Γερμανοί μ' αυτόν τον Καραβίτη
τον πάν' στη Μεγαλόπολη στη μέση στην πλατεία
και κει τον εκρεμάσανε απ' το μεγάλο πεύκο
πικρή του ρίξανε θηλιά μαύρη φαρμακωμένη
η Γης αναταράχτηκε και τα πουλιά λουφάξαν
κι ο πεύκος τριζοβόλαγε κι η πλάση αγκομαχάει
θηλιά του ρίξαν στο λαιμό μα η θηλιά νεκόπει
και ξαναδευτερώνουνε και πάλι μεταπέφτει
κι έβαλε ο Γιώργης μια φωνή σ' ένα πουλί που εδιάβη
-Πουλί μου ταξιδιάρικο πουλί ταξιδεμένο
να πας τα χαιρετίσματα στη δόλια μου τη μάνα
χαιρέτα κι όλο το Ε.Α.Μ. και την ανταρτοσύνη
ζήτω και ζήτω η λευτεριά και η δικαιοσύνη
τρίτη θηλιά του ρίξανε και πια φωνή δε βγάνει
Τ' 'ήτανε τούτο π’ο παθες καημένε μου Τρεμπέλα
σε κλαίει όλο το Ε.Α.Μ. και η γλυκιά πατρίδα
σε κλαίει κι η πικρομάνα σου τη νύχτα την ημέρα.
κάθε νιος κάθε κοπέλα
μην ξεχνάτε τον Τρεμπέλα.


21. Το τραγούδι αυτό τραγουδήθηκε από τους αντάρτες του Ταϋγέτου και του Πάρνωνα στα χωριά της Μάνης και της Μεσσηνίας.

Η λευτεριά είναι σχολειό και ποιος θα τη σπουδάσει
καλαματιανή
ρούσα και ξανθή
πήγα και γω και σπούδασα και βγήκα ένας αντάρτης
καλαματιανή
ρούσα και ξανθή
ότι κι αν είχα τάδωσα γονιούς γνωστούς και φίλους
καλαματιανή
ρούσα και ξανθή
και πήρα το τουφέκι μου και στα βουνά μας βγήκα
καλαματιανή
ρούσα και ξανθή
για να σκοτώσω Γερμανούς και Έλληνες φασίστες
καλαματιανή
ρούσα και ξανθή.


22. Ο Γιώργης Κερκιμέζος, λοχαγός του 9ου λόχου του 11ου συντάγματος Τριπόλεως. Σκοτώθηκε στη μάχη των Γαργαλιάνων στις 23 Σεπτέμβρη 1944. Το τραγούδι έγινε από τους αντάρτες του λόχου του.

Δεν κλαίτε όλοι βρε παιδιά, όλοι σας μ' ένα δάκρυ
το λοχαγό που χάσαμε, το Γιώργη Κερκιμέζο
που 'πεσε στη δεξαμενή μέσα στους Γαργαλιάνους
πενθοφορεί ο λόχος του κι όλο το σύνταγμά του
και κλαίει η Μεγαλόπολη, χωριά της Αρκαδίας.


23. Το πολύ όμορφο αυτό τραγούδιι τραγουδήθηκε από τους αντάρτες του Ταϋγέτου στα χρόνια της κατοχής.

Αντάρτης σαν θα πα με τ' άλλα τα παιδιά
σφίξε ρε Μαριώ μου την καρδιά
μονάχη θα θερίζεις τα χωράφια
ταχιά σαν θα γεμίσουνε χρυσάφια
άιντε Μαριώ μου έχε γεια
θα σου φέρω λευτεριά
άιντε Μαριώ μου λυγερή
μην κλαις κακό δε θα σε βρει
δεν κλαίω ορέ Μήτρο μ' τούτη τη φορά
αντάρτης σα θα πας τόχω χαρά
γεροί να ροβολάτε στα λαγκάδια
στους βράχους, στα βουνά σαν τα ζαρκάδια
άιντε ορέ Μήτρο μ’ έχε γεια
και να μας φέρεις λευτεριά.


Σημ. Τα τραγούδια 12-16 έχουν ληφθεί από το βιβλίο του Γρηγόρη Κριμπά, "Πέρδικας", Αθήνα 1987. Τα 17-23, με τα σχόλιά τους, από το βιβλίο του Ι. Ασημακόπουλου, "Αναζητώντας τις Ρίζες μας" (Αθήνα 2001), .

Κείμενα: Θάνος Νικολάου
Copyright
© 2006

top


Τελευταία ενημέρωση: 12/04/2006

Μουσική

Copyright 2001© - Δ. τόπος ΑΡΚΑΔΙΑ

top