ΟΜΙΛΕΙΤΕ ΕΛΛΗΝΙΚΑ; [2]

Του Μανόλη Μαγκλάρα, Φιλόλογου – Ερευνητή

Στα τριάντα… τόσα χρόνια καθηγητικής μου ζωής, δεν ξέρω και εγώ πόσες χιλιάδες εκθέσεων έχω διορθώσει. Και η διόρθωση των εκθέσεων είναι η πιο κοπιαστική και δύσκολη δουλειά για τον καθηγητή& ρωτήστε τους φιλολόγους ! Και η δυσκολία μεγαλώνει ακόμη περισσότερο γιατί ο φιλόλογος έχει να κάνει με σωρεία λαθών που πρέπει κάθε φορά να διορθώνει. Λάθη που λίγο πολύ επαναλαμβάνονταν σε πολλά γραπτά των μαθητών, κυρίως όσων προέρχονταν από την επαρχία, απ’ όπου βέβαια ξεκινήσαμε και εμείς.

Από ένα λοιπόν σημείο και πέρα σκέφτηκα να κωδικοποιήσω αυτά τα επαναλαμβανόμενα λάθη, λάθη λεκτικά, σημασιολογικά, γραμματικά, συντακτικά και ορθογραφικά, για να μπορέσω να βοηθήσω τους μαθητές μου να τα κατανοήσουν καλύτερα και ασφαλώς να τ’ αποφεύγουν τόσο στον γραπτό τους λόγο, όσο και στον προφορικό.

Μέρος αυτής εργασίας μου παρουσιάζω στη «Διαχρονική Παιδεία», η οποία μας προσφέρει απλόχερα το χώρο της. Να διευκρινίσω από την αρχή ότι τα παραδείγματα είναι αυτούσια από τα γραπτά των μαθητών, από την αρχή της καριέρας μου (1973) και γι’ αυτό κάποιες φορές μπορεί να ξενίζουν το σημερινό αναγνώστη (εννοώ ως προς τη μορφή).

(I) ΑΚΥΡΟΛΕΞΙΕΣ ΚΑΙ ΛΟΓΙΚΑ ΣΦΑΛΜΑΤΑ

ΡΗΜΑΤΑ

1. επικοινωνών ο άνθρωπος μετά της φύσεως π ρ ο σ κ ο μ ί ζ ε ι εξ αυτής πλείστα αγαθά

2. αι φλόγες μ ε τ ε φ έ ρ θ η σ α ν και εις την γειτονικην οικίαν

3. ως προς τούτο ευλόγως δύναται κανείς να α μ φ ι σ β η τ ή σ η

4. αι δυσκολίαι ε π ι λ ύ ο ν τ α ι διά της ισχυράς θελήσεως

5. τα εμπόδια ξ ε δ ι α λ ύ ν ο ν τ α ι με την επιμονή και την υπομονή

6. τα ελαττώματα υ π ε ρ π η δ ώ ν τ α ι δια της ασκησεως

7. ο άνθρωπος συνέπτυξε κοινωνίαν – σ υ ν έ π τ υ ξ ε τα ακρα

8. ε ν έ κ υ ψ ε θύελλα – ε γ κ ύ π τ ε ι εις μελέτας

9. άνευ βιομηχανίας ο άνθρωπος θα υ σ τ ε ρ ε ί τ ο πλείστων αγαθών – υ σ τ έ ρ η σ ε ν εις τα Ελληνικά

10. προς απόδειξιν δυνάμεθα να π α ρ α δ ε ι γ μ α τ ι σ θ ώ μ ε ν από τας συγχρόνους κοινωνίας

ΤΑ ΟΡΘΑ

1. επικοινωνών ο άνθρωπος μετά της φύσεως α π ο κ ο μ ί ζ ε ι εξ αυτής …

2. αι φλόγες μ ε τ ε δ ό θ η σ α ν (ή : εξηπλώθησαν) και….

3. ως προς τούτο ευλόγως δύναται κανείς να α μ φ ι β ά λ η (αμφισβητώ κάτι διάφορον του αμφιβάλλω για κάτι)

4. αι δυσκολίαι υ π ε ρ ν ι κ ώ ν τ α ι (ή : εξουδετερώνονται, αντιμετωπίζονται) προβλήματα επιλύονται – αι διαφοραί αναφύονται και διευθετούνται

5. τα εμπόδια υ π ε ρ π η δ ώ ν τ α ι (ή : υπερνικώνται, αίρονται, εξαλείφονται, εκλείπουν, εξουδετερώνονται, αντιμετωπίζονται, παραμερίζονται, παρακάμπτονται)

6. τα ελαττώματα ε ξ α λ ε ί φ ο ν τ α ι (θεραπεύονται, εκριζώνονται, κόβονται)

7. ο άνθρωπος σ υ ν έ π η ξ ε (συνεκρότησε, εσχημάτισε) κοινωνίαν – το β΄ παράδειγμα ΟΡΘΟ

8. ε ν έ σ κ η ψ ε θύελλα – ΟΡΘΟ

9. θα ε σ τ ε ρ ε ί τ ο αγαθών – ΟΡΘΟ

10. να α ν τ λ ή σ ω μ ε ν (αρυσθώμεν, αναφέρωμεν) π α ρ α δ ε ί γ μ α τ α από τας συγχρόνους κοινωνίας.

Παρατηρήσεις – σχόλια και κανόνες

α) Προσοχή στην κυριολεξία, δηλαδή στη χρήση της λέξεως που ταιριάζει περισσότερο. Πολλές φορές οι ακυρολεξίες δημιουργούν φρικτά λογικά σφάλματα. Όσο πιο πλούσιο είναι το λεξιλόγιό σας, τόσο ευκολότερα διαλέγετε, κάθε φορά την κατάλληλη λέξη ή φράση.

β) Το λεξιλόγιο πλουτίζεται με το προσεκτικό διάβασμα και την άσκηση στο γραπτό λόγο, χρειάζεται προσοχή στην εκλογή των λέξεων, αλλά όχι υπερβολικός δισταγμός, που παραλύει τη σκέψη και την έκφραση.

γ) Τα συχνότερα λάθη ακυρολεξίας βρίσκονται στα παραδείγματα αυτού του κεφαλαίου. Προσέξτε στα ορθά όλες τις διορθώσεις, γιατί τα λάθη αυτού του είδους επιδέχονται πολλές διορθώσεις. Σε μερικά απ’ αυτά αναφέρονται οι παρακάτω παρατηρήσεις:

1. αποκομίζω : παραλαμβάνω, απολαμβάνω : αποκομίζω ωφέλεια, ενώ προσκομίζω : φέρνω κάτι σε κάποιον, προσάγω : προσκομίζω έγγραφα στο δικαστήριο διάφορον του αποκομιδή–αποκόμιση = μεταφορά, ενώ προσκομιδή = προσκόμιση.

2. συμπηγνύω (αόρ. συνέπηξα-συνεπτύχθην, μτχ. πρκ. συμπεπηγμένος) = καθιστώ κάτι συμπαγές, συγκροτώ : συνεπήχθη αθλητικόν σωματείον, ενώ συμπτύσσω : (συνέπτυξα-συνεπτύχθην, συνεπτυγμένος) = μαζεύω, συντομεύω : αι προθεσμίαι συνεπτύχθησαν.

8. εγκύπτω (ενέκυψα) = κύπτω εντός, καταγίνομαι με προσοχή, ενώ ενσκήπτω (ενέσκηψα) = πίπτω εντός, επιπίπτω αιφνιδίως.

9. στερώ (εστέρησα) διάφορον του υστερώ (υστέρησα) : δεν μπορούν να του στερήσουν το πτυχίο διάφορον του υστερεί στα Μαθηματικά

(II) ΣΗΜΑΣΙΟΛΟΓΙΚΑ

Προσέξτε τη σημασιολογική διαφορά στα ακόλουθα ρήματα :

ακυρώ-ώνω – ακύρωση διάφορον του κυρ-ώνω, επικυρώ-ώνω και προσοχή στους αόρ. ηκύρωσε-ηκυρώθη διάφορον του εκύρωσε-εκυρώθη και μτχ. πρκ. ηκυρωμένος (ακυρωμένος) διάφορον του κεκυρωμένος (επικυρωμένος) : ο νόμος ηκυρωθη (= καταργήθηκε) διάφορον του ο νόμος εκυρώθη (= επισημοποιήθηκε). Παραγ. κύρωση επισημοποίηση και γενικότερα επιβολή τιμωρίας : εις τους αντιγράφοντας επιβάλλονται αι δέουσαι κυρώσεις (ποινές) / αρνησικυρία : βέτο.

ακυρολεκτώ – ακυρολεξία (όχι «ακυριολεξία») διάφορον του κυριολεκτώ

γλείφω (αρχ. λειχ- ) διάφορον του γλύφω = σκαλίζω με μυτερό όργανο, λαξεύω : γλύπτης, γλυπτική, ανάγλυφο κλπ

εξειδικεύω = δίνω μεγαλύτερη ειδίκευση (ουσ. εξειδίκευση) διάφορον του εξιδανικεύω = δίνω ιδανική μορφή (ουσ. εξιδανίκευση)

ισιώνω – ισιάζω, κάνω κάτι ίσιο διάφορον του ισώνω = εξισώνω, κάνω κάτι ίσο με ένα άλλο.

κυμαίνομαι = αμφιταλαντεύομαι διάφορον του κυματίζω : η σημαία κυματίζει

περισσεύω = πλεονάζω, μένω ως υπόλοιπο διάφορον του περιττεύω = είμαι περιττός

φοβερίζω = εκφοβίζω, απειλώ διάφορον του φοβίζω = προκαλώ φόβο ή ανησυχία, κάνω κάποιον να τρομάξη

(III) ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΗ ΣΗΜΑΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΦΟΡΑ ΚΑΙ ΣΤΑ ΑΚΟΛΟΥΘΑ ΟΝΟΜΑΤΑ :

αγορανόμος: (αγορά διάφορον του αγρονόμος (αγρός)& πρβλ. αγορανομία διάφορον του αγρονομία και αγορανομικός διάφορον του αγρονομικός

άεργος (= όποιος δεν εργάζεται από τεμπελιά διάφορον του άνεργος (= όποιος δε βρίσκει δουλειά, όταν υπάρχει ανεργία)

αιδήμων (αιδως) = ντροπαλός διάφορον του ειδήμων (οίδα) = γνώστης, έμπειρος

αϊδιος (= αιώνιος) : αοίδιμος (άοιδη=ωδή) = αξιομνημόνευτος, αείμνηστος

αιρετός (= εκείνος που εκλέγεται) διάφορον του αιρετικός (= που ανήκει σε αίρεση)

αισθαντικός (= ευαίσθητος, αισθηματικός) διάφορον του αισθητικός (= που έχει σχέση με την αισθητική)

αίτιον (= αιτία) διάφορον του αιτιατόν (= αποτέλεσμα) : αίτιον και αιτιατόν

άληστος (λανθάνω) διάφορον του αλησμόνητος, ενώ άπληστος (πίμπλημι) = ακόρεστος, αχόρταγος και

άπλετος = άφθονος, ενώ άπλυτος (πλύνω)

αψίκορος = άστατος, ενώ αψίθυμος =ευερέθιστος

δοκησίσοφος (= όποιος νομίζει σοφό τον εαυτό του, φαντασμένος) – δοκησισοφία, ενώ θυμόσοφος – θυμοσοφία = έμφυτη κλίση στην πρακτική φιλοσοφία

έκαστος = κάθε ένας χωριστά, ενώ έτερος (= άλλος) – ο έτερος = ο ένας από τους δύο

επαχθής (άχθος = βάρος) = ενοχλητικός, ενώ απεχθής (έχθος – μίσος) = μισητός και ειδεχθής = αποτρόπαιος, σιχαμερός : φορολογία επαχθής (= δυσβάσταχτη), εργασία επαχθής (= καταθλιπτική) – ειδεχθές έγκλημα

εσμός (= πλήθος, σμήνος, αγέλη) διάφορον του δεσμός ( - δένω) διάφορον του θεσμός (- θέτω)

εφεκτικός (απέχω) = διστακτικός, ενώ εφικτός = κατορθωτός και αντί ανέφικτος = άφθαστος, απραγματοποίητος

εχέμυθος – εχεμύθεια (ορθό αλλά σπανιότερο εχεμύθια) = φύλαξη μυστικού διάφορον του ακριτόμυθος – ακριτομυθία = απερίσκεπτη ομιλία& πρβλ. αθυρόστομος (που έχει αθυρό στόμα, χωρίς πόρτα) – ελευθερόστομος

εωθινός (= πρωινός) διάφορον του έωλος (= χθεσινός, μπαγιάτικος)

κόλαφος (= μπάτσος, ράπισμα) διάφορον του κολασμός (= τιμωρία)

όπτησις = ψήσιμο, ενώ έψησις = βράσιμο. Από τα αρχ. ρ οπτάω – ώ – ψήνω στα κάρβουνα και εξω – βράζω σε νερό

παρρησία (παν+ρησις) = το να λέει κανείς ελεύθερα και θαρρετά τη γνώμη του, ενώ παρουσία εμφάνιση. Επιρρ. παρρησία – παρουσία (επί παρουσία)

περιτροπή διάφορον του υποτροπή : εκ περιτροπής (= διαδοχικά, κατά σειρά) διάφορον του καθ’ υποτροπήν ή εξ υποτροπής (= εκ νέον, κατ’ επανάληψιν) – υποτροπιάζω, υποτροπιασμός, υποτροπικός

(IV) ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΑ

Ανύπαρκτα

«αθελουσίως» αντί των υπαρκτών αθελήτως, ακουσίως (διάφορα του θεληματικά, εκουσίως, εθελουσίως)

«αρίστως» - άριστα

«μεγίστως» τα μέγιστα

«υψίστως» (τα) υψιστα

Και τα επιρρήματα «ανηκόντως», «βαρυνόντως», «δευτερεύοντως», «πρωτευόντως» και «υπολανθανόντως» (από μτχ ενεργ ενεστ) είναι μερικές από τις νάρκες της καθαρεύουσας, που τις πατούν ανύποπτα όσοι ρέπουν στις «ελληνικούρες». Δεν υπάρχουν τέτοια επιρρήματα (όχι απλώς δεν είναι δόκιμα) και για να αποδώσωμε ό,τι εκφράζουν, αναγκαστικά θα καταφύγωμε σε περίφραση& π.χ. το «πρωτευόντως» μπορεί να αποδοθεί με τη φράση «κατά πρωτον λόγον» ή με το επίρρημα «πρωτίστως», το δευτερευόντως» με τη φράση «κατά δεύτερον λόγον» ή το επίρρημα «επικουρικώς» κλπ

Υπαρκτά

Είναι όμως υπαρκτά τα ακόλουθα επιρρήματα από μτχ ενεργ. ενεστ.: διαφερόντως = διαφόρως, διαφορετικά, κατά τρόπον διάφορον ή εξαιρετικώς, υπερβολικά, εξόχως

ενδιαφερόντως = κατά τρόπον ενδιαφέροντα, με ενδιαφέρον

ιδιαζόντως = ξεχωριστά, προ πάντων, ιδιαιτέρως

προσηκόντως = όπως πρέπει, πρεπόντως δεόντως

συμφερόντως = ωφέλιμα, , επικερδώς

υπερβαλλόντως = υπερβολικά, υπερμέτρως

Αδόκιμα (δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται σήμερα) :

αληθινώς – δόκιμα : αληθώς, αληθινά

βαρβάρως - δόκιμα = βαρβαρικώς, βάρβαρα

πονηρώς – δόκιμα = πονηρά

τοιούτως – δόκιμα : ούτω, τοιουτοτρόπως, κατά τοιούτον τρόπον, έτσι δα

υπερκόπως – δόκιμα : επιμόχθως, υπερμέτρως, κοπιαστικά

01/02/2005