Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο αρχαίος Υψούς χτίστηκε από τον Υψούντα, έναν από τους πενήντα γιους του βασιλιά της Αρκαδίας Λυκάονα. Οι πληροφορίες όμως που έχουμε για τον αρχαίο Υψούντα είναι ελάχιστες. Εικάζεται ότι η θέση της αρχαίας πόλης ήταν στην περιοχή της σημερινής Στεμνίτσας. Ο Παυσανίας τον 2ο αιώνα μ.Χ. περιγράφει την περιοχή με βουνά και άγρια θηρία. Ο Υψούς, πάντως, δεν φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο στην αρχαιότητα. Μάλλον επρόκειτο για μια μικρή πολίχνη που υπαγόταν στη σημαντική πόλη της Γόρτυνας.

Υπάρχουν και άλλων πόλεων ερείπια: του Θυραίου … και του Υψούντα, πάνω από την πεδιάδα, σε βουνό που λέγεται κι αυτό Υψούς. Η χώρα μεταξύ Θυραίου και Υψούντα είναι όλη ορεινή και γεμάτη από άγρια ζώα.
Παυσανίας, Αρκαδικά VIII, 35, 7

Ελλιπείς είναι οι γνώσεις μας και για την μεσαιωνική ιστορία της Στεμνίτσας. Η εκδοχή της εγκατάστασης Σλάβων στη Στεμνίτσα, και στην Πελοπόννησο γενικά, μεταξύ 7ου και 10ου αιώνα μ.Χ., είναι ένα ζήτημα ανοιχτό ακόμη στην ιστορική έρευνα. Είναι εξακριβωμένο, όμως, ότι τα τοπωνύμια Στεμνίτσα (τόπος δασώδης και σκιερός), Κλινίτσα, Λιμποβίσι, Χρυσοβίτσι και Ζυγοβίστι, που απαντώνται στην περιοχή, καθώς και πολλά άλλα τοπωνύμια στην ορεινή Αρκαδία, είναι σλαβικής προέλευσης.

Κατά την περίοδο της Φραγκοκρατίας (1204-1430), η περιοχή της Στεμνίτσας ανήκει σε ένα από τα 22 φέουδα της νότιας Γορτυνίας που παραχωρήθηκαν στον Γάλλο ευγενή Ούγο ντε Μπρυγέρ. Η χρονολογία ίδρυσης της Στεμνίτσας στη σημερινή της θέση παραμένει ανεξακρίβωτη. Ως τα μέσα, πάντως, του 14ου αιώνα η Στεμνίτσα δεν πρέπει να ήταν σημαντικός οικισμός. Για πρώτη φορά εμφανίζεται σε χάρτη και σε γραπτές πηγές τον 16ο αιώνα, ενώ κανένα μνημείο της δεν είναι χρονολογημένο με βεβαιότητα πριν από τον αιώνα αυτό. Η πρώτη γραπτή μαρτυρία είναι ένα οθωμανικό κατάστιχο καταγραφής φορολογουμένων που ανάγεται στην περίοδο 1512/20. Σύμφωνα με αυτό, η Στεμνίτσα είχε ένα μουσουλμανικό νοικοκυριό, 160 χριστιανικά, τρεις χριστιανές χήρες και 27 άρρενες χριστιανούς, άγαμους και φορολογούμενους, συνολικά δηλαδή 191 φορολογούμενους. Ως τις αρχές του 17ου αιώνα ο φορολογούμενος πληθυσμός κυμαινόταν μεταξύ 191 και 273 ατόμων (πληροφορία του καθηγητή Ι. Αλεξανδρόπουλου).

Η Στεμνίτσα στον Αγώνα της Ανεξαρτησίας

Η Στεμνίτσα διεκδικεί τον τίτλο της πρώτης πρωτεύουσας της επαναστατημένης Ελλάδας και της έδρας του πρώτου κοινοβουλίου της. Αγαπημένο καταφύγιο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη και γενέτειρα του Ιωάννη (Γενναίου) Κολοκοτρώνη, η Στεμνίτσα υπήρξε πατρίδα πολλών προσωπικοτήτων του Αγώνα του '21.

Το υψηλό οικονομικό, κοινωνικό και πολιτιστικό επίπεδο της προεπαναστατικής Στεμνίτσας μαρτυρεί η ίδρυση, το 1960, της Ελληνικής Σχολής που τέθηκε υπό την προστασία του Πατριαρχείου. Δυστυχώς από την πλούσια βιβλιοθήκη που διέθετε η Σχολή δεν διασώθηκε τίποτα.

Μετά την αποτυχημένη επανάσταση των Ορλώφ το 1770, στην οποία έλαβε μέρος η Στεμνίτσα, η Πελοπόννησος υποφέρει από καταστροφικές επιδρομές Τουρκαλβανών. Το φαράγγι του Λούσιου, με τα ασκηταριά, τις μονές και τις σπηλιές του, είναι το μόνιμο καταφύγιο για τους κατοίκους των χωριών της περιοχής. Το 1779 οι Τούρκοι κάνουν επιδρομή στη Στεμνίτσα. Θρυλική έχει μείνει η διαφυγή των Στεμνιτσιωτών στη Μονή του Προδρόμου και η διάσωσή τους με τη βοήθεια της Παναγίας. Σώζεται ακόμα η διάτρητη από τα βόλια του εχθρού πόρτα στην πύλη της μονής, συγκινητική μαρτυρία για τις δύσκολες στιγμές που ζούσαν οι κατακτημένοι Έλληνες.

Όταν η ώρα της Επανάστασης σημαίνει, η Στεμνίτσα δίνει δυναμικά τα παρόν. Εξέχον μέλος της Φιλικής Εταιρείας και αγωνιστής στις πρώτες μάχες της Μολδοβλαχίας (1821) ήταν ο Στεμνιτσιώτης Αντώνιος Πελοπίδας. Η λαϊκή φαντασία μάλλον παρά η ιστορική αλήθεια θέλει τους Στεμνιτσιώτες να υψώνουν τη σημαία της ελευθερίας στις 25 Μαρτίου 1821 στη θέση Λίμνες. Με οπλαρχηγούς τους Κ. Αλεξανδρόπουλο και τους Ροϊλούς, 119 Στεμνιτσιώτες παίρνουν μέρος, υπό την αρχηγία του Θ. Κολοκοτρώνη, στην πρώτη οργανωμένη επαναστατική πράξη του Αγώνα (συντάχθησαν περίπου 5000 έλληνες μαχητές), την πολιορκία της Καρύταινας. Μετά την αποτυχία της πολιορκίας, ο Γέρος του Μοριά έρχεται στη Στεμνίτσα, την "απόρθητη χωροπούλα" όπως την έλεγε. Εδώ συγκεντρώνονται όλοι οι οπλαρχηγοί και συγκροτούν το πρώτο πολεμικό συμβούλιο για την πολιορκία της Τρίπολης.

Οι Στεμνιτσιώτες πήραν μέρος σε όλες τις μάχες που ακολούθησαν, ενώ η ίδια η Στεμνίτσα λειτουργούσε ως κέντρο ανεφοδιασμού τροφίμων και πολεμοφοδίων υπό τη διεύθυνση μιας Επιμελητείας που συστάθηκε για το σκοπό αυτό. Οι γυναίκες είχαν αναλάβει το ζύμωμα και το ψήσιμο του ψωμιού για τους στρατιώτες. Εδώ, επίσης, στο ξακουστό κέντρο της μεταλλοτεχνίας, επισκευάζονταν όπλα και κανόνια, όπως η "κοψαχείλα", το κανόνι που επιδιόρθωσαν στεμνιτσιώτες τεχνίτες κόβοντας το μπροστινό του μέρος.

Στις Καλτεζές συνήλθε η πρώτη συνέλευση (26 Μαΐου 1821) κληρικών, προκρίτων και οπλαρχηγών της Πελοποννήσου σε μια προσπάθεια να πάρουν την εξουσία εν όψει της άφιξης του Δημητρίου Υψηλάντη. Η συνέλευση αυτή αποφάσισε το σχηματισμό της Α΄ Πελοποννησιακής Γερουσίας, γενικός γραμματέας της οποίας εξελέγη ο Στεμνιτσιώτης Ρήγας Παλαμήδης. Έδρα της Γερουσίας, που η εξουσία της διήρκεσε λίγους μήνες ορίστηκε η Στεμνίτσα. Δίπλα στο μοναστήρι της Χρυσοπηγής σώζεται το κελλί όπου συνεδρίαζε.

Αργότερα, ο απόηχος των εμφυλίων συγκρούσεων (τελευταίοι μήνες του 1824) θα φτάσουν και στη Στεμνίτσα. Η δολοφονία του Πάνου Κολοκοτρώνη, γιου του Θεόδωρου, στις 13 Νοεμβρίου 1824 από αγνώστους στη Σιλίμνα, έξω από την Τρίπολη, στάθηκε μεγάλο χτύπημα για τον Γέρο του Μοριά. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, τη δύσκολη αυτή στιγμή καταφεύγει για μια ακόμη φορά στην αγαπημένη του "χωροπούλα" για να θρηνήσει τον άδικο χαμό του γιου του.

Το 1826 η Στεμνίτσα, όπως και όλη η Αρκαδία, δοκιμάζεται και πάλι, αυτή τη φορά από την καταστροφική επέλαση των στρατευμάτων του Ιμπραήμ. Οι Έλληνες αντιστέκονται με την τακτική του κλεφτοπόλεμου που είχε συστηματοποιήσει ο Κολοκοτρώνης έχοντας αποσυρθεί για λίγο και πάλι στη Στεμνίτσα (1826).

Μετά την απελευθέρωση, η Στεμνίτσα έγινε πρωτεύουσα του Δήμου Υψούντος, που το 1836 μετονομάστηκε σε Δήμο Τρικολώνων. Το 1912 μετέπεσε σε Κοινότητα, ενώ το 1996 ανακηρύχθηκε σε Δήμο λόγω της ιστορικής του σημασίας. Σήμερα, η Στεμνίτσα είναι η έδρα του Δήμου Τρικολώνων, που τον αποτελούν η Στεμνίτσα, το Ελληνικό, η Σύρνα, το Ψάρι, το Παλαμάρι, η Παύλια και ο συνοικισμός Άνω Καλυβάκια.

Copyright 2001 © - Δ. τόπος ΑΡΚΑΔΙΑ