Το περιβάλλον μας αφορά όλους

Παύλος Σπυράκης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών

Αναδημοσίευση από το "ΒΗΜΑ της Κυριακής"

Σύμφωνα με το Λεξικό της Οξφόρδης η λέξη περιβάλλον σημαίνει (α) τα αντικείμενα ή ο χώρος που περιβάλλει οτιδήποτε (β) οι συνθήκες κάτω από τις οποίες κάθε πρόσωπο ή πράγμα ζει ή αναπτύσσεται (γ) το σύνολο των επιδράσεων που τροποποιούν και καθορίζουν την ανάπτυξη της ζωής ή του χαρακτήρα.

Σύμφωνα με τον διεθνή Οργανισμό προτύπων (ISO) η λέξη περιβάλλον σημαίνει "ο περίγυρος στον οποίο λειτουργεί ένας οργανισμός, που περιλαμβάνει τον αέρα, το νερό, τη γη, τους φυσικούς πόρους, τον φυτικό και ζωϊκό κόσμο, τους ανθρώπους και την αλληλεπίδρασή τους".

Από βιολογικής πλευράς το περιβάλλον είναι "το συνολικό απόθεμα γενετικού υλικού που έχει παραχθεί από την οικολογική εξέλιξη κατά τα τελευταία δισεκατομμύρια ετών".

Η ανθρωπότητα μόνο πρόσφατα άρχισε να αντιλαμβάνεται ότι όλοι μας έχουμε μίαν συλλογική και αποφασιστική επιρροή στην μοίρα αυτού του γενετικού κεφαλαίου, το οποίο είναι και η βάση του "ευ - ζην" των μελλοντικών γενεών.

Παρόλο που το περιβάλλον εκπροσωπεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για την κοινωνία μας, εν τούτοις φαίνεται ότι δεν είμαστε έτοιμοι να περιγράψουμε σε λεπτομέρεια την τεράστια πολυπλοκότητα και αλληλεξάρτηση των οργανισμών στα πολλά οικοσυστήματα του κόσμου που ζούμε. Σαν να μην έφτανε αυτό, κάθε καινούργια μέρα φέρνει τα άσχημα νέα από νέα περιβαλλοντικά προβλήματα ή καταστροφές που οφείλονται σε δραστηριότητες ανθρώπων έμμεσα ή άμεσα. Τρανταχτό παράδειγμα για την χώρα μας οι φωτιές στα δάση, που κατά γενική ομολογία οφείλονται σε συνειδητές πράξεις εμπρησμού με στόχο το μελλοντικό κέρδος από την πώληση / εκμετάλλευση της καμένης γης.

Δυστυχώς φαίνεται ότι δεν αρκεί η προσέγγιση "βλέποντας και κάνοντας" μετά την καταστροφή. Μάλλον χρειάζονται μηχανισμοί που να ελέγχουν τα περιβαλλοντικά ζητήματα εκ των προτέρων.

Σε πολλές χώρες, και στη Ελλάδα, τα ζητήματα του περιβάλλοντος συχνά συζητώνται αποκομμένα το ένα από το άλλο και κατά περίπτωση. Πολλές φορές, σκόπιμα τα ζητήματα αυτά τίθενται "εκτός πλαισίου", για πολιτικούς λόγους. Δυστυχώς επίσης η φωνή των μη κυβερνητικών περιβαλλοντολογικών οργανώσεων (NGO, non-governmental organizations) είναι ακόμα ασθενική παρόλο που ο κάθε πολίτης αισθάνεται ότι το θέμα είναι σημαντικό (βλέπε και ανακοινώσεις υποψηφίων για τις δημοτικές εκλογές που έρχονται και μπράβο σε όσους υποψηφίους δημάρχους προβάλλουν το θέμα).

Γιατί να ασχοληθούν με το περιβάλλον οι άνθρωποι των Computers? Γιατί κάθομαι και γράφω αυτές τις γραμμές; Εμάς μας αρκούν οι διαβεβαιώσεις των εταιρειών Πληροφορικής Τεχνολογίας για "product safety" (ασφαλή προϊόντα) π.χ. οθόνες μικρής ακτινοβολίας, πληκτρολόγια που δεν προκαλούν ζημιές στα χέρια και τα δάχτυλα, χαμηλή ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία των συσκευών ώστε να μην προκαλούνται μετρήσιμα προβλήματα σε ζωντανά κύτταρα.

Είναι όμως αυτά αρκετά; Φυσικά όχι και μέρος του προβλήματος είναι ότι ο κάθε επαγγελματικός κλάδος βλέπει τα περιβαλλοντολογικά ζητήματα στενά και από την πλευρά του μόνο και υπάρχει ακόμα ένα τεράστιο κενό συνολικής ενημέρωσης.

Πόσοι από εμάς ασχολήθηκαν στ' αλήθεια με τις διαπιστώσεις του Συνεδρίου του Ρίο (1992), με την "Ατζέντα 21" (ένα πρόγραμμα συνολικής δράσης για να προετοιμασθεί ο κόσμος για τον επόμενο αιώνα) ή με την Διατύπωση των Αρχών για τα Δάση (ένα σύνολο αρχών για την διαχείριση των δασών σε παγκόσμιο επίπεδο με στόχο την διατήρησή τους;)

Η παγκόσμια βιομηχανία (εν πολλοίς υπεύθυνη για τα μεγάλα περιβαντολογικά προβλήματα) φαίνεται να υιοθετεί τελικά μια σειρά προτύπων για την προστασία του περιβάλλοντος (τα πρότυπα της σειράς 14000 και ειδικά το ISO 14001). Ένα μέρος του ISO 14001 π.χ. ρητά διατυπώνει ότι ο πελάτης πρέπει να πιστοποιεί και να ελέγχει το περιβαλοντολογικό προφίλ των προμηθευτών. Το όλο θέμα των προτύπων ορθώς σχετίζεται με τα πρότυπα διαχείρισης ποιότητας (quality management) στα οποία η πληροφορική έχει προσφέρει πολλά.

Μπορεί η επιστήμη να αποτελέσει χρήσιμο μέρος μιας περιβαλλοντολογικής πλατφόρμας; Οι επί μέρους ενδείξεις και παραδείγματα οδηγούν σε θετική απάντηση. Η δασική βιομηχανία π.χ. της Βόρειας Ευρώπης (και της Βόρειας Αμερικής) κρατά την σκυτάλη προτείνοντας περιβαλλοντικά συστήματα διαχείρισης. Στη χώρα μας (εκτός φωτεινών εξαιρέσεων) οι περισσότερες βιομηχανίες ακόμη προσπαθούν να ανακαλύψουν τι πραγματικά σημαίνει ο όρος "περιβαλλοντική απόδοση".

Παρόλο που δεν είναι πανάκεια, όπως και κάθε άλλη διαχειριστική λειτουργία, η περιβαλλοντική διαχείριση έχει κάποια αξία λόγω της ικανότητάς της να συνεισφέρει στη βάση, εκεί που χρειάζεται.

Εδώ οι βιομηχανίες των Τηλεπικοινωνιών και της Πληροφορικής ίσως έχουν μεγάλη δυνατότητα επέκτασης του κλάδου τους, όχι μόνο λόγω της ικανότητας για τεχνική απόδοση αλλά διότι μπορούν να δώσουν τα μέσα για την προσέγγιση του προβλήματος της διατήρησης του περιβάλλοντος σε καλή κατάσταση. Φυσικά αυτό απαιτεί "αλλαγή ρότας" στις βιομηχανίες αυτές καθώς και ισχυρή επένδυση σε βασική επιστήμη ώστε η κοινωνία (της πληροφορίας) που έρχεται να είναι και βιώσιμη από περιβαλοντολογικής πλευράς.

Προφανώς υπάρχει ισχυρή αλληλεπίδραση ανάμεσα στο παραγόμενο (οικονομικά) προϊόν και στην ορθή χρήση ή κατάχρηση των φυσικών πόρων. Xρειάζεται όμως ένα νέο επίπεδο συνειδητοποίησης διότι μέχρι σήμερα φαίνεται ότι αυτό που οι οργανισμοί, το κράτος ή οι πολίτες δέχονται να πληρώσουν για "να σώσουν το περιβάλλον" δεν επαρκεί για τις ανάγκες, από επιστημονικής πλευράς, της διατήρησης ενός βιώσιμου και αποδεκτού περιβάλλοντος.

Οι ερευνητές συμφωνούν ότι η χρήση τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνιών ίσως βοηθήσουν στην δραστική μείωση του συνολικού περιβαλλοντολογικού φόρτου (του αθροίσματος όλων των αρνητικών επιδράσεων στο περιβάλλον) κατά 10000 φορές από τα σημερινά επίπεδα. Συνεπώς, ο κόσμος της πληροφορικής, εάν το συνειδητοποιήσει, μπορεί να προωθήσει τους θετικούς δείκτες των μελλοντικών κοινωνιών ουσιαστικά, χωρίς να απαιτήσει από τους πολίτες κάποιες ουσιαστικές θυσίες στον τρόπο ζωής. Αυτό όμως σημαίνει ότι ο βαθμός προτεραιότητας που δίνεται σήμερα σε ζητήματα περιβαλλοντικής επιβίωσης πρέπει να ανέβει αισθητά.

Ένα στρατηγικό σενάριο της τεχνολογίας για σωστό περιβαλλοντικό μέλλον απομένει να διατυπωθεί [1,2] Οι πρώτες ενδείξεις του σχεδιασμού του 5ου πλαισίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Έρευνα και Τεχνολογία είναι ενθαρρυντικές, παρ΄ όλο που δεν οδηγούν ακόμα σε κοινές νομικές λύσεις στις χώρες-μέλη για περιβαλλοντική υπευθυνότητα [3]. Άρα πολλά μπορούν να γίνουν, και κάτι μπορούμε να κάνουμε κι εμείς. Ίσως τέτοια ζητήματα να μπορούν να αποτελέσουν κάποιους άξονες στα προγράμματα σπουδών των τεχνολογικών σχολών των Πανεπιστημίων και Πολυτεχνείων μας. Ίσως και ο Σύνδεσμος Ελληνικών Εταιριών Πληροφορικής (ΣΕΠΕ) να υιοθετήσει κάποια ριζική θετική πρακτική για το ζήτημα αυτό.

(1) Σήμερα η Γερμανία είναι η πιο "πράσινη" από τις βιομηχανικές κοινωνίες. Στις αρχές του 1977, περισσότερες από 600 Γερμανικές επιχειρήσεις έχουν εγγραφεί στο Ευρωπαϊκό σύστημα περιβαλλοντικής διαχείρισης (EMAS- Eco-management and Audit Scheme).
(2) Η Ιαπωνία έρχεται δεύτερη. Περίπου 700 - 800 οργανισμοί και επιχειρήσεις πιστοποιήθηκαν κατά ISO 14001 μέχρι τις αρχές του 1998, με την βιομηχανία Πληροφορικής / Ηλεκτρονικής να επιτυγχάνει τα 2/3 αυτού του αριθμού. Μέχρι τέλους του 1998 κάθε μεσαία ή μεγάλη Ιαπωνική επιχείρηση θα πιστοποιηθεί. Είναι άκρως ενδιαφέρουσα και η περιβαλλοντική πολιτική της Πολιτείας της Καλιφόρνιας στις ΗΠΑ.
(3) Όμως η βιομηχανία της Πληροφορικής έχει τάση να συγκεντρώνεται σε εκείνα τα μέρη του κόσμου που είναι τα πλέον ώριμα από περιβαλλοντικής πλευράς.
(4) Οι πηγές του άρθρου είναι συλλογή από αναφορές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του Παγκόσμιου Συμβουλίου Επιχειρήσεων για διατηρητέο περιβάλλον αλλά και διαφόρων μη κυβερνητικών οργανώσεων για το περιβάλλον.