Ο Παυσανίας σήμερα - μία αποτίμηση

προστέθηκε στις 2010-08-29 09:28:32

σχετικά κείμενα...


Εισαγωγή

Δεν υπάρχει σήμερα αναγνώστης, αλλά και ευρύτερα ενημερωμένος αρχαιόφιλος, ο οποίος να μην αναγνωρίζει την καταλυτική συμβολή του οδοιπορικού του Παυσανία στην ανασύσταση και τεκμηρίωση της μνημειακής και ιστορικής τοπογραφίας της αρχαίας Ελλάδας, αλλά και στη διασάφηση θεμάτων μιας πολύπτυχης, όσο και πολυμερούς θεματικής του αρχαίου κόσμου. Μια τέτοια αξιωματική τοποθέτηση, όπως η παραπάνω, είναι βέβαιο ότι θα δημιουργούσε πολλές απορίες και ενστάσεις σε παλαιότερες εποχές, όταν ο περιηγητής Παυσανίας δεν βρισκόταν στις προτεραιότητες της έρευνας και η ενασχόληση μαζί του είχε πρωτίστως ευκαιριακό, παραπληρωματικό χαρακτήρα. Η στροφή, όμως, της έρευνας – πιο σωστά των ενδιαφερόντων των θεραπόντων της – και σε θέματα πέρα από την αισθητική ανάλυση του αρχαίου κόσμου, την "καλή" τέχνη των ολίγων, τις εκφάνσεις πρωτίστως του δημόσιου βίου κ.ά. συναφή, σε ζητούμενα πρωτόγνωρα για άλλες εποχές, όπως η πολυεπίπεδη μελέτη της υπαίθρου χώρας – της extra muros δηλαδή, σε αντιδιαστολή με τη μέχρι τότε κρατούσα, αυτής των άστεων, της intra muros –, η ενδελεχής διερεύνηση του υλικού πολιτισμού, ή η εμβάθυνση στα τετριμμένα του καθημερινού βίου, στην τέχνη και τις τεχνικές των πολλών, είχε ως αποτέλεσμα, μεταξύ πολλών άλλων, όχι μόνον την "υιοθεσία" του Παυσανία, αλλά, το μείζον, την επανάχρησή του ως πηγής με άλλο γνώμονα, πρίσμα και διάθεση. Έτσι, οι πραγματωθείσες την τελευταία εικοσιπενταετία επιφανειακές έρευνες (survey) στην ελληνική ύπαιθρο – κατά κανόνα πολύχρονες και σε διεπιστημονική, διαχρονική βάση εφαρμογής – σε συνδυασμό με τις κατά τόπους ανασκαφές, ιδίως στα μεγάλα άστη και ιερά, αλλά και τις επι μέρους θεματολογικές μελέτες του οδοιπορικού του, ανέδειξαν την αξία του περιηγητή ως απόλυτα αξιόπιστου πληροφορητή, επίμονου και ακριβούς στην αυτοψία και περιγραφή, φιλομαθούς και ακάματου ταξιδιώτη. Σήμερα, λοιπόν, διαθέτουμε πληρέστερη και, το κυριότερο, καλά τεκμηριωμένη εικόνα του οικιστικού πλέγματος της χώρας πολλών αρχαίων κρατών, αλλά και των πολυποίκιλων οικιστικών εξαρτημάτων τους, από περιφερειακά ιερά, ηρώα, μνημεία, έως κρήνες και δίκτυα άμυνας, ή ασφαλείς χαράξεις των διαδρομών του τότε οδικού δικτύου˙ σήμερα, με βάση τη μελέτη του Παυσανία επιχειρούμε ερμηνευτική ανασύσταση του δημόσιου κέντρου της ρωμαϊκής Σπάρτης, ή προσδιορίζουμε ονοματοδοσίες και ταυτίσεις κτηρίων σε ένα άστυ, που υψώνεται λαμπρά αναστηλωμένο, σε μέγεθος πρωτόγνωρο για την Ελλάδα, και εννοώ βεβαίως τη Μεσσήνη. Και ακολουθούν Αθήνα, Ολυμπία, Δελφοί, για τα οποία συνέβαλε καθοριστικά η επανάχρηση του Παυσανία, ώστε να αποκτήσουμε και εδώ "άλλη" εικόνα – συνειδητά επιλέξαμε να προσεγγίσουμε σε "αυτές τις αναγνώσεις" το δίπολο άστυ-ιερό με εστίαση στις δυο πιο επώνυμες πόλεις και στα δύο ιερά με την υπερτοπική, οικουμενική απήχηση, διάσταση, ώστε η συγκριτική αντιδιαστολή τους να λειτουργήσει επαγωγικά. Για την ποιότητα, λοιπόν, αυτής της εικόνας αδιαπραγμάτευτο είναι το μέγεθος της συμβολής του Παυσανία. Από κάθε άποψη του οφείλουμε πολλά, στα όσα περισσότερα μας προσέφερε εκείνος, συνεχίζοντας να προσφέρει στο διηνεκές.

Εξαίροντας τη συμβολή του Παυσανία, δεν σημαίνει ότι παραβλέπουμε τις όποιες αδυναμίες, ή προβλήματα, απόρροια πρωτίστως του είδους του έργου του, ή των βιωμάτων και της ιδιοσυγκρασίας του συγγραφέως του. Προφανώς και υπάρχουν παραλείψεις ή και λάθη στο οδοιπορικό του, είτε από ελλιπή ενημέρωση και γνώση (αφού συχνότατα υιοθετεί τα των ξεναγών του), είτε εκ παραδρομής, ή από οποιαδήποτε άλλη αστάθμητη, όσο και δυσπροσδιόριστη αιτία, αλλά αυτά σε καμία περίπτωση δεν μπορούνα να αμαυρώσουν, ή να υποβαθμίσουν το όλο έργο του˙ δεν μπορούν να τον υποβιβάσουν σε ήσσονα, παραπληρωματική πηγή της αρχαίας γραμματείας.

Σήμερα, αδιάψευστη απόδειξη της σημασίας και αξίας του έργου του Παυσανία αποτελούν οι συναφείς εκδόσεις της τελευταίας εικοσιπενταετίας, με σαφή αριθμητική πρόοδο, οι οποίες καλύπτουν ευρύτατο φάσμα θεματικής και παρέχουν ικανή αποτίμηση των πεπραγμένων: νέο κείμενο (νέα δηλαδή κριτική έκδοση στην Teubner και πάλι), νέες μεταφράσεις στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες, σχόλια και υπομνήματα (commentary) του οδοιπορικού, αρκετές μονογραφίες, ή πρακτικά συνεδρίων με αποκλειστικό αντικείμενο τον περιηγητή και το έργο του – ενημερωμένα με τις πρόσφατες αρχαιολογικές έρευνες.

Στη σημερινή Ελλάδα, τέλος, η αναφορά του ονόματος Παυσανίας όχι μόνον δεν δημιουργεί πλέον στους εκτός του χώρου μας συνειρμικές παραστάσεις αποκλειστικά για ταξίδια και εκφρομές – ένεκα ομώνυμης τουριστικής επιχειρήσεως –, αλλά έγινε του συρμού η αναφορά στις διαδρομές και τα αξιομνημόνευτα του περιηγητή, ώστε να αποτελεί ο τελευταίος κινητήρια δύναμη της τοπικής οικονομίας: έτσι, "μνημεία" της χλωρίδας, λ.χ., τον έχουν ως ανάδοχο του ονόματός τους – η άμπελος, ή η πλάτανος του Παυσανία! –, νεόδμητοι ξενώνες και χώροι εστιάσεως καλύπτουν τις ανάγκες των σύγχρονων μιμητών του, ή η υιοθεσία του από τον τουρισμό, παρέχοντας "νέο προϊόν", είναι απτή πραγματικότητα. Και περιττεύει, νομίζω, η επισήμανση πως τούτη η "ανακάλυψη" αντανακλά ακριβώς, έστω με έμμεσο και μακρινό τρόπο, κάποιον απόηχο της πραγματωθείσας στην επιστημονική έρευνα επανάκρισης και καταξιώσεως του Παυσανία.

Οι Διαδρομές

Με βάση τα πορίσματα της έρευνας παρέχεται το σύνολο των διαδρομών του εικοσάχρονου ταξιδιού του Παυσανία ανά την Ελλάδα. Η κλίμακα του χάρτη επέβαλε τη σχηματική απόδοση των διαδρομών (με γραμμές και όχι ακολουθώντας το εδαφικό ανάγλυφο), όπως και την απάλειψη της αναφοράς της αφετηρίας και του προορισμού. Διακρίνονται, όμως, τα σημεία όπου υπάρχει διχογνωμία ή ασάφεια στο δρομολόγιο του περιηγητή (διακεκομμένη γραμμή)˙ επιπλέον, διακρίνονται χρωματικώς οι χερσαίες και οι θαλάσσιες διαδρομές. Παρακολουθώντας ο θεατής τον χάρτη του οδοιπορικού του Παυσανία μπορεί να εννοήσει τόσο το μέγεθος του έργου του (σχεδόν 300 είναι τα σημεία-προορισμοί εκτός άστεων, δηλαδή στην ύπαιθρο χώρα) – ας αναλογισθούμε πόσο χρόνο θα έπρεπε να διαθέσει ο σημερινός ταξιδιώτης, παρά την κατά πολύ ευχερέστερη μετακίνησή του, ώστε να επισκεφθεί τον ίδιο χώρο –, όσο και τον σχεδιασμό και τη μέθοδό του˙ με αφετηρία την πνευματική πρωτεύουσα Αθήνα και τη χώρα της Αττική καλύπτει περιμετρικά την Πελοπόννησο, πριν περάσει στην ανατολική Στερεά Ελλάδα. Αξιοσημείωτη είναι η μέθοδός του, με έδρα το οικιστικό κέντρο μιας περιοχής να επισκέπτεται την ενδοχώρα με ακτινωτές διαδρομές, ώστε να την γνωρίσει και περιγράψει ενδελεχώς. Όταν η περίσταση το απαιτεί, τότε επεκτείνεται σε λεπτομερείς περιγραφές, "χάνεται" κυριολεκτικώς στον χώρο απαριθμώντας τα πάντα: το καλύτερο παράδειγμα αποτελεί το ιερό της Ολυμπίας, που του αφιέρωσε δύο βιβλία (Ηλιακά), παραβιάζοντας την αρχή του κάθε γεωγραφική περιοχή να περιλαμβάνεται σε ένα˙ άλλοτε παθιάζεται με την τοπική μυθολογία και ιστορία, ώστε να υποβαθμίζει την περιγραφή της χώρας, όπως στα Μεσσηνιακά (29§ η ιστορία και 7§ η χώρα).


Πηγή:

  • Γ. Α. Πίκουλας





 



επιστροφή στην κορυφή...